«95-j kvartal»: modeľ Ukrajiny bez ukrajinciv?

Majže dvadciať lit tomu dolia zvela mene z Anatolijem Svidzinśkym – včenym, ščo praciuvav u sferi točnych nauk, do toho ž pleminnykom odnoho z najkraščych ukrajinśkych poetiv XX stolittia – Volodymyra Svidzinśkoho. Pan Anatolij – oryginaľna liudyna. Z nym spilkuvatysia bulo cikavo. Čomuś mene todi vrazylo te, ščo mij spivrozmovnyk vidmovyvsia vid perehliadu televizora. Vdoma v nioho naviť ne bulo cijeji «skryńky». Vrachujte, v toj čas absoliutna biľšisť našych liudej ne vidala, ščo take internet. A kompjuter, vvažajte, buv predmetom rozkoši.

«Jak že tak? – dumav ja. – Osvičena, inteligentna liudyna – i vidmovliajeťsia vid važlyvoho džerela informaciji». Teper ja rozumiju pana Anatolija. Naviť vyznaju joho pravotu. Bo nynišnie ukrajinśke telebačennia (jakščo, zvisno, joho možna nazvaty ukrajinśkym) je džerelom ne stiľky informaciji, jak manipuliaciji. Teper ja tež unykaju dyvytysia televizor – i času biľše, i dlia psychiky korysniše.

«Ideji» «95-ho kvartalu»

Ale telesvit (tak čy inakše) daje pro sebe znaty. I oś nedavno dovelosia zustritysia z nym. Bulo ce v «daľnobijnij» maršrutci, jaka priamuvala do Černivciv. Vodij, aby ne bulo sumno jomu j pasažyram, vyrišyv vvimknuty videomagnitofon. Rokiv desiať tomu v takych maršrutkach «krutyly» perevažno amerykanśki fiľmy – pravda, daleko ne najkraščoji jakosti. Potim perejšly na rosijśki, pro jakisť jakych vzahali ne varto hovoryty. Jich deševše možna bulo prydbaty, niž amerykanśki. Ta j dlia prostoho narodu vony blyžči j zrozumiliši. Ne pokazuvaty ž našym liudiam oskaronosni fiľmy abo ti, jaki na festyvali v Kannach «Zolotu paľmovu hilku» otrymaly!

Na cej raz vodij vyrišyv potišyty pasažyriv vitčyznianym produktom. Ni, ne ukrajinśkym fiľmom. Vzahali sučasne ukrajinśke kino – ce ščoś duže ekzotyčne. I vodnočas – pidpiľne. Prynajmni, vono vidsutnie v symvoličnomu sviti peresičnoho ukrajincia. Ale vodij, šanujučy vitčyzniane, zapustyv «serìal» «95-ho kvartalu». Pered očyma merechtily nibyto naši artysty, a do vuch dolynaly jichni žarty – jak na mene, dosyť prymityvni, jaki inodi mežuvaly z cynizmom.

Proponuvaty vodijevi «zaminyty plastynku», poprosyty, aby vin pokazav ščoś inše, ne varto bulo – ce znaju zi svoho hirkoho dosvidu. Naviť jakščo vin vas posluchaje, to nema nijakoji garantiji, ščo na ekrani ne zjavyťsia šče ščoś hirše. Taki smaky v našoho proletarìatu – i na te nema rady. Choča ne tiľky v proletarìatu… Ale pro ce pizniše. Tomu vyrišyv ne zminiuvaty te, ščo zminyty ne v sylach. I spohliadaty populiarne dijstvo, robliačy dlia sebe pevni vysnovky.

Po-perše, mova dijstva. Zvisno, vona bula «общепонятна», tobto rosijśka. Choča ta sama rosijśka tež može buty riznoju. Pryznajusia, davno ne buvav u rosijśkych stolyciach, Moskvi j Peterburzi, kolyšniomu Leninhradi. I, česno kažučy, ne tiahne tudy. Ale za radianśkych časiv dovodylosia buvaty. Tak oś todi zaprymityv, ščo mova leninhradciv i moskvyčiv – ne odne j te same.

Zvisno, leksykon buv pryblyzno odnakovyj. Ale ž joho možna po-riznomu peredavaty. Mova leninhradciv bula vytončenišoju, rafinovanišoju. Naviť skažemo tak – inteligentna. Ščodo Moskvy, to mova radianśkoji stolyci vydavalasia biľš prymityvnoju, «narodnoju». Schože, davalysia vznaky i korotkočasnisť moskovśkoji stolyčnosti (bo ž povernula vona sobi tu stolyčnisť lyše za radianśkoji vlady), i naplyv «limity» – jak vysokopostavlenoji, tak i proletarśkoji.

A bula šče (ta i zalyšylasia) rosijśka mova Kyjeva. Mova provincijno-nepovnocinna. Mova takoho sobi seliuka, jakyj choče staty «horodśkym» i «obščatysia» «horodśkoju movoju», jaku vin do ladu ne znaje. Ale pry ciomu joho rozpyraje hordisť, ščo vin cveńkaje «jazykom».

Tak oś, mova «95-ho kvartalu» vydalaś meni jakraz takym «jazykom» – prymityvnym i zarozumilym. Ta sprava ne lyše v ciomu «jazyci». Chaj by vže nym cveńkaly, tišačy svoje samoliubstvo. Ale ž ni. Treba bulo čas vid času ponasmichatysia z «movy», zvisno, zi svojeji, ukrajinśkoji. Napravdu, vyhliadalo ce hydko.

Po-druhe, mystećka skladova. Vona, jak i mova dijstva, rozrachovana na nevybahlyvu publiku. Pered očyma merechtily rosijśki čy rosijśkomovni pop-«zviozdy» – často do neprystojnosti «blyskuči», nače jaskravi briazkaľcia, jakymy zabavliajuť dytynu. A talant cych «звёзд» často zvodyťsia do vminnia sebe «rozkručuvaty». Pevno, pro mystećku skladovu ne varto biľše j hovoryty – zanadto bahato dlia neji česti.

Narešti, po-tretie, polityčna skladova. «Zatijnyky» «95-ho kvartalu» niby duže smilyvi chlopci. Vony ladni «roznesty» našu polityčnu elitu v puch i prach, syrič vysmijaty. Pravda, hodi šukaty v ciomu vysmijuvanni jakohoś konstruktyvu. Ukrajinśki «vysoki» polityky postajuť v obrazi prymityvnych i nedalekohliadnych personaživ, jaki ne zasluhovujuť ni na uvahu, a tym biľše – na povahu.

Zvisno, režysery «95-ho kvartalu» – ne prostačky. Biľše toho – liudy talanovyti; vony znajuť, jak vplyvaty na našu publiku. Inša rič – na ščo spriamovanyj cej talant. Jak na mene, to dijstva «95-ho kvartalu» donosiať svojim hliadačam taki «ideji»: Ukrajinśka deržava – ce neserjozno (podyviťsia, chto pravyť neju!), neserjoznoju je j deržavna mova, a ukrajinśkoji kuľtury vzahali nemaje – natomisť je «blyskuča» rosijśka kuľtura (naspravdi – rosijśka popsa).

Reakcija publiky

Meni takož bulo cikavo hlianuty, a jak publika reaguje na «95-j kvartal». Vona reaguvala «pravyľno»: smijalasia, točniše, rehotala, spryjmajučy pozytyvno ce dijstvo.

Ale čoho chotity vid prostoliudu. Na ekrani, koly demonstruvaly peresmišnykiv iz «95-ho kvartalu», kamera časom pokazuvala zal, pry ciomu specìaľno vychopliuvala VIP-person iz nioho. Tak oś, sered nych buly vidomi polityky – jak iz taboru provladnoho, tak i z taboru opozycijnoho. I vony tak samo zachodylysia smichom, jak i pasažyry «mojeji» maršrutky. Voistynu – narod i partija, syrič vlada, jedyni.

Pečaľno. Chiba ni?

Zvisno, «95-j kvartal» ne prosto tak zjavyvsia na našomu ekrani. Jak i bahato inšych medijnych produktiv takoho štybu. Ne prosto tak joho rozkručuvaly j rozkručujuť.

Bo vedeťsia zapekla informacijna vijna proty Ukrajinśkoji deržavy. Ce ne duže rozumije prostyj liud, bo v nioho inšyj klopit – vin zdebiľšoho perejmajeťsia tym, jak vyžyty.

Ale ž deržavna elita musyla b ce rozumity. Bo inakše vona ryzykuje vtratyty deržavu, jaka jiji ž hoduje.

Petro Kraliuk, prorektor Ostroźkoji Akademiji

OBHOVORENNIA