Basksska – odna z najstariszyh mov Evropy

V Ispaniji konstytucijno zakripleni czotyry movy: ispansska, katalonsska, galisijsska ta mova baskiv. Try perszi bagatiom u Evropi zdajuttsia znajomymy, vony romansski. Mova baskiv insza.

euskaldunak

Koly Maripi Odrìozabala kudyss vyruszaje z czolovikom i doczkoju, spilkuvannia vidbuvajettsia trioma movamy. Battky govoriatt miż soboju ispansskoju, battko z donnkoju – katalonsskoju, a maty zvertajettsia do dytyny movoju baskiv. «Ce ridna mova, ja b ne mogla spilkuvatysia z Irajeju żodnoju inszoju. Vdoma, v mojemu seli, vsi rozmovliajutt movoju baskiv. Vony robliatt ce ne dlia togo, sżob zberegty tradyciju, prosto ce – mova jihniogo spilkuvannia».

Majże tretyna żyteliv avtonomnogo regìonu Krajiny Baskiv na pivnoczi Ispaniji rozmovliajutt cijeju movoju. Dorogovkazy ta vsi oficijni dokumenty tut dvomovni. U roky pravlinnia dyktatora Franko regìonallna mova bula zaboronena, ale vidkoly v Ispaniji vstanovylasia demokratija, mova baskiv distala pidtrymku.

«Moja maty ne mogla v szkoli rozmovliaty euskera (tobto movoju baskiv). Koly htoss sżoss govoryv cijeju movoju, to vidrazu otrymuvav po potylyci. Ja vyvczala baskssku v szkoli, sżopravda v pryvatnij. Siogodni jiji vykladajutt usiudy», – rozpovidaje Maripi Odrìozabala.

Supereczka pro pohodżennia

Vid 1980-h rokiv battky majutt vybir: v dejakyh szkolah vykladannia vedettsia vykliuczno abo ispansskoju, abo movoju baskiv, a v inszyh – 50 na 50. Ostannim czasom dedali billsze ispanomovnyh battkiv viddajutt perevagu movi baskiv. Na vulyci czy z druziamy ciu movu vyvczyty skladno.

Basksska – jedyna z czotyrioh mov Ispaniji, sżo ne maje romansskogo pohodżennia. Pro jiji korinnia dosi spereczajuttsia, każe Ajtor Arruti z kullturnogo klubu Euskal Etxea: «Isnujutt tysiaczi teorij. Koly ja buv malennkym, govoryly, sżo movoju baskiv rozmovliaje Bog. Ce, zvyczajno, absurd, ale krajina baskiv – duże katolyccka, duże konservatyvna. Najczastisze czuty tezu pro te, sżo mova baskiv – ce pramova velykoji terytoriji na pivnoczi Ispaniji uzdovż Pirenejsskyh gir majże do Madryda, jaku potim vytisnyly indoevropejci. Inszi vczeni baczatt vplyv afrykansskyh czy kavkazzkyh mov».

Mova usnogo spilkuvannia

V odnomu filology shodiattsia: mova z bagattma «k», «h» ta «z» należytt do najstariszyh u Evropi. Ale jak ne dyvno, pyssmovyh dżerel duże malo. Najstarisza knyga movoju baskiv datovana 1545 rokom. Lysze 1968 roku bulo zatverdżeno syntaksyczni ta ortograficzni normy, hocza proces standartyzaciji sże tryvaje.

«Mova baskiv zbereglasia perevażno v usnij formi. Buv perìod, koly zapereczuvaly samu możlyvistt pysemnoji formy. Ce prosta mova selian, a ne mova kulltury j literatury – take czasto można poczuty pro movy menszyn. Hocza usna mova v danomu vypadku spravdi maje osoblyve znaczennia. Napryklad, bercolariji. Sotni rokiv ci poslanci zi spivamy hodyly vid sela do sela, roznosiaczy novyny», – każe Arruti.

Doteper u Krajini Baskiv je szkoly poetiv, u jakyh bercolariji vczattsia spontanno rymuvaty. Dlia bagatioh baskiv taki tradyciji dovodiatt kullturnu samostijnistt jihniogo kraju, tak samo jak i kazky, v jakyh rozpovidajettsia pro vidiom ta lisovyh troliv, abo melanholiczni pisni pro more j gory.

«U Krajini Baskiv duże bagato spivajutt – napryklad, pislia obidu. Zvyczajno, ja też spivaju mojij donci, zvyczajno, movoju baskiv. Ce kolyskovi pisni na ksztalt «Txikitxkia abo Pinxto Pinxto», – każe Maripi Odrìozabala.

 

OBHOVORENNIA