Borys Antonenko-Davydovyč. «Chto takyj Isus Chrystos?»

U druhij polovyni kvitńa teplišaje i v Zabajkalli, i sonce lahidno svityť naviť u Bukačači, cij obdilenij bohom i prokľatij ľuďmy miscyni, de kolo dvoch nehlybokych vuhiľnych šacht rozkynuvśa šyrokym kvadratom tabir prymusovych robit.

Sońačna dnyna vyhnala vsich, chto pryjšov iz dennoji zminy v šachti j ustyh poobidaty, z barakiv nadvir, ščob choč trochy podyvytyś bodaj na pryzachidne sonce, jakoho vony čerez robotu u vičnij temŕavi tak malo bačať. Tiľky z krajńoho viddilku peršoho baraka, de mistyťśa bryhada “ukaznykiv”, nichto ne vyjšov.

Ta j čoho jim ity, koly vony j bez toho nadychalyś svižoho povitŕa, praćujučy cilyj deń na pidsobnych robotach ne v hlybyni zemnych nadr, a na poverchni. Vony ščojno povernulyś iz taborovoji jidaľni, i choč balanda z turnepsu j jakojiś hyčky ta rideńka kaška zovsim ne vdovoľnyla jichńoho apetytu, prote pisľa jidy krašče poležaty, niž chtozna-čoho tyńatyśa bez dila miž sirymy, nepryhľadnymy barakamy.

Ľudy v cij bryhadi — zdebiľšoho litni, považni, ščo znajuť cinu praci j vidpočynku. Ščopravda, vony šče ne zvykly do taborovych umov, a tomu j dumky jichni veś čas lynuť do dalekoji Ŕazanśkoji oblasti, do svojich domivok i krevnych, vid jakych odirvalo jich suvore žytťa.

Usi vony za svojeju vdačeju domuvaľnyky, i jim nikoly b ne bačyty Sybiru j Bukačači, jakby kožnyj iz nych deś u sebe vdoma ne spiznyvśa na robotu v teperišnij vojennyj čas biľše jak na pjatnadćať chvylyn. Za ce jich pokarano tŕoma rokamy pozbavlenńa voli zhidno z ukazom pro spiznenńa.

Same čerez ce vony j zvuťśa ukaznykamy, stanovľačy soboju jakuś novu taborovu porodu ľudej, ne schožu ni na pobutovciv — uśakych zloďuh, hrabižnykiv i vbyvć, ni na “vorohiv narodu” abo kontrykiv, zasudženych za polityčnoju 58-ju statteju Kryminaľnoho kodeksu.

Vjazni, abo zeky, žartoma zvuť cych borodatych ukaznykiv prokaznyky, darma ščo ci považni ŕazanci až nijak ne skydajuťśa na pustuniv i zbytošnykiv, ščo kryjuťśa pid rosijśkym slovom “prokaznyky”. Ce skorše jakiś susaľni mužyčky z dorevoľucijnych rosijśkych škiľnych chrestomatij, ščo z prymchy doli pereneslyś u naš Bukačačynśkyj tabir — misce cilkom sučasne j realistyčne.

Sered cych zahalom podibnych odyn na odnoho členiv bryhady vyńatok stanovyť, jak storonnij predmet, čy, jak kažuť u Rosiji, “ynorodnoe telo”, urkač Petrov, osoba veľmy nepevna j temna. Do toho temna, ščo j ne viryťśa, čy vin spravdi Petrov, a ne jakyjś Ivanov abo Sydorov. Na prozvyśko vin Obeźana, i ce tak prylyplo do ńoho, ščo naviť považni ukaznyky inakše joho j ne zovuť.

Chto zna, čoho taborove načaľstvo vpychnulo Obeźanu v ću roboťašču bryhadu. Može, tomu, ščo Obeźana niby “zavjazav” svoje mynule j nadumav vychodyty na robotu, čym zradyv “zakon” blatnych, i teper jomu nebezpečno perebuvaty sered svojich nedavnich pobratymiv; a može, jomu doručeno nyškom nahľadaty za novymy taborovćamy, “ščob ti ne perejńalyś duchom kontrykiv, jaki na ćomu taborovomu punkti jich zvidusiľ otočujuť.

Tak vono čy ni, a Obeźani v cij bryhadi, de ne možna ni vkrasty, ni naškodyty, bo odrazu ž upijmajuť i ťažko bytymuť, — pisno j nudno. Zničevja vin to blukaje nervovo po prymiščenńu, jak zamknutyj u klitku vovk, to kydajeťśa raptom na nary, zadyrajučy pry ćomu vysoko nohy.

Vidrizńajeťśa vid svojich nevoruškych, pryholomšenych krutym povorotom doli zemľakiv i jichnij bryhadyr, kotroho vsi zvuť skoročeno po baťkovi — Mytryč. Ce litnij, ale dosyť šče energijnyj čolovik, ščo, vydaty, buvav u buvaľćach.

Na protyvahu svojim zemľakam vin poholenyj, prote, jak i borodani, religijnyj. Vin naviť demonstratyvno pokazuje svoju virnisť bohovi j, jakščo inši tiľky potaj šepočuť molytvy u svoji husti borody, to Mytryč, ne zvertajučy uvahy ni na kpyny načaľstva, ni na hluzuvanńa vjazniv, revno chrestyťśa v jidaľni pered tym, jak sisty chlebtaty balandu j ščyro ďakuje bohovi za malopožyvnyj taborovyj obid.

Vin samoviddano obstojuje svoju bryhadu j čerez te maje postijnyj klopit z naŕadčykom, jakomu — aby vyhnaty ľudej na robotu, a do toho, ščo v kohoś porvalyś čuni1 abo komuś i dosi ne vydano bušlata, bajduže.

Ščodńa Mytryč ščoś dovodyť naŕadčykovi, v čomuś perekonuje, ščoś kańučyť u ńoho i tak tomu nabryd, ščo naŕadčyk ne može spokijno hovoryty z Mytryčem i raz u raz kryčyť jomu: “Ni, ja taky vybju z tebe ću ŕazanščynu!”

Ščo same maje na uvazi naŕadčyk pid slovom “ŕazanščyna” — važko skazaty. Može, napolehlyve obstojuvanńa interesiv svojeji ŕazanśkoji bryhady, a može, j ti charakterni slova, vśaki “daveča”, “namedny”, “posulyť”, jaki znykly v sučasnij rosijśkij movi, ale jakymy, nače navmysne, posluhovujeťśa Mytryč pid čas svojich neveselych rozmov z naŕadčykom.

Ta chaj sobi naŕadčyk kryčyť, ščo choče: Mytryč znaje — naŕadčyky, jak i vse na zemli, ne vični, vony často mińajuťśa, a boh na nebi nezminnyj, zavždy odyn. Tomu Mytryč i dali chrestyťśa, molyťśa j uśako zachyščaje svoju bryhadu.

Oś i zaraz vin zatrymavśa v normuvaľnyka j ščojno tiľky pryjšov do baraka, bo normuvaľnyk nijak ne chotiv zarachovuvaty perenesenńa kozel z misća na misce, a Mytryč zapysuje kožen poruch svojeji bryhady na roboti, bo vid ćoho zaležyť vaha chlibnych pajok na zavtrašnij deń.

— Ech, bratci moji, tovaryšočky! — kaže vin, sidajučy na oslona biľa stolu, ščob trochy perepočyty. — A śohodni ž — strasnyj četver. Ľudy piduť na strasti, sluchatymuť u cerkvach dvanadćať jevanhelij, povernuťśa dodomu iz zasvičenymy strasnymy svičkamy… — Mytryč sumno prycmoktuje, movľav, a nam tut use ce zakazano, j puskajeťśa dali v elehijni spohady: — A zavtra piduť do plaščanyci, znamenuvatymuťśa… A tam — velykodńa nič, spivatymuť “Chrystos voskrese”, svjatytymuť pasky…

Obeźana, ščo nudyťśa j ne znaje, čym by zapovnyty čas do večirńoji perevirky j rozdači horbušok2, kaže:

— A ty b, Mytryču, rozkazav by nam ščo-nebuď pro Chrysta; jakyjś by romanyśko pro ńoho tysnuv3.

Mytryča zovsim ne bentežať taki zovsim ne pidchoďašči do božestvennoho imeni vyslovy, bo vin znaje, ščo blatar Obeźana inakše j ne može vymovyty svoje bažanńa, a tomu ne zvertaje na nych osoblyvoji uvahy, zadovolenyj uže z toho, ščo Obeźana obijšovśa jakoś ćoho razu bez maťukiv, jakymy peresypaje zvyčajno svoju movu, mov usnymy rozdilovymy znakamy.

Ščo ž, dumaje Mytryč, čom by j ne rozpovisty Obeźani pro Isusa Chrysta, ne sprobuvaty navernuty ću pohŕazlu v hrichovnu tvań dušu na pravednu puť? Čy ž ne poviryla v slovo bože rozputnyća Mahdalyna j čy ne zvernuvśa do Spasyteľa z kajatťam rozipjatyj razom iz nym rozbijnyk? Prosvityty neviru — ce tež dobre dilo, ščo zarachujeťśa tobi na ostanńomu Strašnomu sudi, kotroho nikomu ne obmynuty — ni slidčym i sudďam, ni popkam4 na taborovych vyškach, ni vśakym naŕadčykam.

Mytryč pidsuvaje oslin blyžče do Obeźany, vidkašľujeťśa dľa povahy j počyna opovidaty pro ostannij vstup Chrysta do Jerusalyma. Choč opovidaje vin za Jevanhelijem, ale, ščob Obeźani bulo zrozumiliše, Mytryč duže osučasńuje svoju rozpoviď. Inkoly vin pomyľajeťśa, nepravyľno vymovľujučy judejśki slova, ale to ničoho: Obeźani, kotryj, mabuť, uperše čuje serjozne slovo pro boha, bajduže, čy skazano “synedrion” čy “serdon”, — joho cikavyť zmist, a ne forma.

— …I oś Isus Chrystos zi svojimy apostolamy vjichav na osľati v Jerusalym.

— Na išaku? — zdyvovano perepytuje Obeźana, ščo choče vyrazno ujavyty sobi kartynu. Cych nyzeńkych dovhovuchych tvaryn Obeźani dovodyloś bačyty pid čas najizdiv do Taškenta, ale cej vyd transportu ne vyklykav u ńoho pryjemnych spohadiv, bo na taškentśkomu bazari Obeźana pijmavśa na kradižci j stari uzbeky, pozlazyvšy z svojich išakiv, dobre natovkly jomu boky.

— Na osľati, — povtoŕuje Mytryč, bo slovo “išak” jomu vydajeťśa bľuznirśkym, i pojasńuje: — Jak todi ne bulo šče avtomašyn, to jizdyly na oslach. Zrozumiv?.. Oś narod, pobačyvšy Isusa Chrysta, pevna rič, radije i kryčyť jomu: “Osanna v vyšnich!..”

— Jaka Oksana? Čomu u vyšńach? — ne rozumije Obeźana.

— Durńu! Jaki tam vyšni! Ce, jak skazaty po-našomu, to značyť: “Zdrastuj, vsevyšnij”. Treba rozumity božestvenni slova! — povčaľno zauvažuje Mytryč i opovidaje dali: — Narod, značyť, radije, rozmachuje verbamy — skazaty b, vitaje Isusa Chrysta, bo dilo bulo u verbnu subotu, a žydy — proty. Ne vitajuť, ne kryčať, a tiľky movčky, serdyto dyvľaťśa na ńoho. Jim, bačyš, ne do šmyhy; ščo Isus Chrystos pryjichav u Jerusalym. Ta j nema ničoho dyvnoho v tomu: vony ž bo naviť u jerusalymśkomu chrami rozvely spekuľaciju — torhujuť tam holubamy, ščo jich ľudy v žertvu prynośať. Nu, Isus Chrystos jak pobačyv take nepodobstvo, to vźav nahaja ta j povyhańav tych spekuľantiv-torhašiv heť iz chramu.

Obeźana napruženo morščyť čolo, bo bahato čoho jomu nevťamky.

— Stryvaj, Mytryču, vychodyť, Isus Chrystos tež buv proty pryvatnoji torhivli? Jak komunisty, čy ščo?

Mytryčevi až zacipylo vid takoho nesumisnoho porivńanńa, j vin dokirlyvo chytaje holovoju:

— I skaže ž take! Ta chto ž rozumnyj bude proty pryvatnoji torhivli? Torhuj skiľky chočeš, tiľky ž ne v chrami božomu!.. A tut šče j z pervosvjaščenykamy Annoju ta Kajijafoju Isus Chrystos zasperečavśa, ščo, movľav, službu božu vony pravľať ne tak, jak treba.

— Anna — ce žinka? — znovu ne rozumije Obeźana.

— Nu chiba ž baba može buty pervosvjaščenykom! — dyvujeťśa z Obeźanovoji nekmitlyvosti Mytryč.

— A čoho ž zveťśa jak žinka?

— Bo j pervosvjaščenyky buly žydy. A v žydiv use navpaky. Vony naviť pyšuť ne po-ľudśkomu, a z pravoho boku nalivo.

Mytryčevi zdajeťśa, ščo vin uže pojasnyv use cilkom dostatńo j možna perechodyty do holovnych śužetnych vuzliv.

— Use ce žydam, zvisno, ne spodobaloś, i vony pidmanuly odnoho z učniv Isusa Chrysta, Judu, na prizvyšče Iskariotśkyj, ščob toj u nych stukačem stav i pro vse, ščo robyť i kaže Isus Chrystos, dopovidav jim.

— Juda — tež žyd? — pocikavyvśa Obeźana.

— A chto ž by vin šče buv, jak ne žyd! Vin i prodav svoho včyteľa za trydćať sribnykiv, po-našomu b skazaty — za trydćať karbovanciv.

Sytuacija teper staje cilkom zrozumila, j Mytryč rozpovidaje pro arešt Isusa Chrysta v Hefsymanśkomu sadu j sud nad nym u synedrioni.

— A v tomu serdoni sama žydova zasidala. Tiľky odyn i buv miž nymy česnyj čolovik — Nykodym, ale ščo vin mih vdijaty odyn proty vsich? Tiľky spivčuvav, a tak ničym i ne dopomih… I prysudyly ti žydy z serdonu Isusovi Chrystu vyšku5, cebto — po-todišńomu — rozipjasty na chresti, bo todi vony šče ne navčylyś rozstriľuvaty. Prysudyty-to vony prysudyly, ale takyj poŕadok buv, ščob jichnij vyrok zatverdyv šče Pilat Pontijśkyj…

— A chto takyj Pilat? — pytaje Obeźana.

— Pilat Pontijśkyj — ce, jak, skazaty b, u nas teper, — Kalinin u Kremli. Otož pryvely vony Isusa Chrysta do ńoho, a Pilat Pontijśkyj vysluchav, ščo ti žydy gergočuť, ta j kaže: “Ne baču skladu zločynu. Ni pid jaku statťu vin ne pidchodyť”. I vže chotiv pustyty Isusa Chrysta…

Obeźana tak zachopyvśa rozpovidďu Mytryča, ščo j nohy spustyv z nar, ale jomu šče ne vse jasno:

— Isus — ce značyť imja, a Chrystos — jak rozumity? Mytryč na chvylynu zavahavśa vid takoho nespodivanoho zapytanńa, ale prykynuv dumkoju i spokijno kaže:

— A Chrystos — ce otečestvo.

Mytryč, jak i bahato prostych ľudej u Rosiji, na označenńa kohoś po baťkovi kaže ne “otčestvo”, a “otečestvo”, ale Obeźana ćoho ne pomičaje, vin choče znaty pro heroja rozpovidi vse:

— Dobre, a familije ž joho jak?

— Durńu! Chiba ž u boha može buty familije? — skrušno chytaje holovoju Mytryč i perechodyť do najtrahičnišoji častyny opovidanńa, de, spodivajeťśa, vže ne bude bezhluzdych zapytań.

— I Pilat Pontijśkyj pustyv by buv Isusa Chrysta, choč sam buv ne chrystyjanśkoji viry, tak žydy zńaly takyj gvalt, ščo Pilat Pontijśkyj až vucha zatulyv. “Jak to ne pidchodyť pid statťu? — kryčať žydy. — Tak vin pidbuŕuvav ľudej proty samoho imperatora rymśkoho!”

Tut Pilat Pontijśkyj bačyť, ščo žydy Isusovi Chrystu kontru šyjuť, a ce vže dilo serjozne, bo koly vony nastukajuť na ńoho imperatorovi (a ce vsedno, ščo v nas — Stalinu) — to bude j jomu neperelyvky…

— Stryvaj, Mytryču, ot ty kažeš use — žydy, žydy, — ne vterpiv, ščob ne spytaty Obeźana, jakyj cilkom projńavśa nezvyčajnym śužetom. — A sam Isus Chrystos — jakoji ž naciji buv?

— Jak ce jakoji? — dyvuvavśa Mytryč z bezmežnoji durosti Obeźany. — Zvisno, rosijśkoji! I spytaje ž take!..

U cej čas znadvoru čuty, jak biľa vachty bjuť u pryvjazanu do stovpa rejku — syhnal vychodyty vjazńam na perevirku, i bryhada ŕazanśkych borodaniv, krekťačy j ohynajučyś, povoli jde nadvir. Obeźana neochoče vstaje z nar i, micno vylajavšyś, kaže do Mytryča, kotryj, jak bryhadyr, vychodyť ostannij z baraka:

— Ne daly dosluchaty hady! A takyj že cikavyj Roman!..

Serpeń, 1972 r.

***

[1] Čuni — taborove vzutťa z vidchodiv avtomobiľnych šyn. povernutyśa

[2] Horbuška (krymin. žarhon) — chlibna pajka povernutyśa

[3] Tysnuty (krymin. žarhon) — opovidaty roman čy jakuś istoriju. povernutyśa

[4] Popka (krymin. žarhon) — vartovyj na vyšci. povernutyśa

[5] Vyška (krymin. žarhon) — vyšča mira kary, rozstril. povernutyśa

OBHOVORENNIA