Derzsava Ukraina: socíallna csy socíalistycsna?

Vidnosno nescodavno u Konstytucijnomu Sudi Ukrainy vkotre debatuvaly pytannia pro socíallni (socíallno-ekonomicsni) prava liudyny ta hromadianyna u vitcsyznianomu Osnovnomu Zakoni.

Iz cioho pryvodu profesor Jurij Barabasz, jaký brav ucsastt u sudovomu obhovorenni, napysav dokladnu stattiu do gazety «Holos Ukrainy» («Bezzachysni prava csy neobgruntovani spodivannia (Rozdumy pravnyka z pryvodu konstytucijnych zasobiv zachystu sociállnych prav)», 5 travnia 2016 roku), jaka je, na mij pohliad, dovoli vyvazsenou teoretycsnou i praktycsnou poradou pro te, «sco robyty dali» naszomu Konstytucijnomu Sudu zi «stalinsskymy» kolektyvnymy pravamy ta svobodamy liudyny.

Use ce, vtim, praciue tillky todi, koly pochodytt vid prezumpcii nezminnosty ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu. Pry villniszomu vid oficiózu obhovorenni problemy (a konstytucijni socíallni prava ta jich garantii v Ukraini — ce problema) varto bulo b vyznaty, sco Konstytucía Ukrainy fatallno ta nevylikovno chvora na socíalizm. Za velinniam doli vona siohodni stanovytt majzse klasycsný pryklad «Zakonu dlia malozabezpecsenych». I jaksco cej sakrallný dlia oficijnoi reprezentacii Ukrainy jurydycsný naratyv zalyszyty u nezajmanomu vyhliadi j zsyty dali, reállno vrachovuucsy joho osnovopolozsni pryncypy ta konkretni statti, to kraini garantovano doliu vicsnoho avtsajdera Evropy (navitt ne Evrosouzu) cserez svidome csy pidsvidome, ta vse odno praktycsno ocsevydne ignoruvannia v Konstytucii kategorij liudsskoi pidpryemlyvosty i svobody narodu.

soc-csy-soc

Zamistt buty garantom svobody ta narodnych prerogatyv, nasz Osnovný Zakon je takym sobi zakamufliovanym «Aktom pro opiku». Mova pro opiku derzsavy ta jii instytucij nad indyvidom, hromadiansskym suspillstvom ta joho pochidnymy (komunikatyvnou sferou, medíamy, akademicsnou svobodou). Zokrema, popry formallno zakriplenu v Ukraini zaboronu cenzury (csastyna tretia st. 15 Osnovnoho Zakonu), kontroll za kabellnym telemovlenniam ta radióéterom v Ukraini namahauttsia zdijsniuvaty navitt na regiónallnomu rivni.

Pry ciomu sami po sobi namiry ta logiku cenzoriv isce mozsna jakoss zrozumity. Vazce zrozumity tu dyvnu obstavynu, sco perehliad ta prosluchovuvannia zaboronenoho video- csy avdiókontentu, do jakoho vdauttsia bezposerednio cenzory, csomuss ne robytt jichniu psychiku zbocsenou, todi jak dlia reszty hromadian znajomstvo z podibnou informacíeu vvazsaettsia nebezpecsnym i porocsnym. Chocsa, jak stverdzsue Konstytucía (st. 21), «usi liudy [v Ukraini] je villni i rivni u svoij hidnosti ta pravach», cenzory csomuss mautt billsze hidnosty i prav. Utim, povernimosia do socíallnych prav.

Zvisno, sam po sobi fakt pronyknennia v Osnovný Zakon Ukrainy 1996 roku «pozytyvnych» socíallnych prav liudyny druhoho pokolinnia, csy, jak jich nazyvautt na Zachodi, rights of recipients (porivniano z rights of action), ne svidcsytt pro jakyjss taemný zakolot csy pidstupnistt zakonodavcsoi vlady. Odnak ocsevydna pozytyvnistt zadumu daleko ne zavzsdy garantue korysnistt rezulltatu. Jak ce vzse ne raz traplialosia, prycsomu ne lysze v Ukraini, jak zaúvazsuvav Alien de Benuá,

idea, zhidno z jakou v polityci dobro mozse porodzsuvaty lysze dobro, ignorue te, sco Maks Veber nazyvav paradoksom naslidkiv. Istorycsný dosvid pokazue, sco najkrasci namiry csasto pryzvodyly do katastroficsnych rezulltativ.

U naszomu vypadku idettsia pro te, sco socíalizm, jaký Ukraina prolonguvala za istorycsni ramky «vlady sovietiv», ryzykue ne lysze negatyvno vplynuty na schidnoévropejsský dyskurs u sferi prav ta svobod liudyny, ale j pryvesty do istotno vidcsutniszych dlia krainy naslidkiv. Uzse siohodni mozsna prypustyty, sco jak tillky nove pokolinnia ukrainciv sterpno opanue pollssku, anhlijssku ta nimeccku movy, vidtik za kordon ne lysze obdarovanych predstavnykiv inteligencii, a j prosto kvalifikovanoi robocsoi syly ryzykue staty masovym.

Dlia najprosunutiszoho profesijnoho seredovysca ce rozpocsnettsia majzse odrazu, scojno pomrutt vizy. Bo sco v Ukraini oznacsae «dostatnij» («hidný liudyny») «zsyttievý rivenn dlia sebe i svoei simji» (st. 48 Konstytucii)? Pry vidkrytych kordonach zarobitok u rozmiri 100–200 dolariv SŠA na misiacc dlia fizycsno ta rozumovo zdorovoi liudyny vikom 20–55 rokiv uvazsatymettsia prynyzlyvym, a masovo zabezpecsyty vysci standarty vynahorodzsennia za praciu nasza «socíallna» derzsava isce dovhý csas ne zmozse. Ne kazsucsy vzse pro dochody pensióneriv, killkistt jakych lysze zrostatyme. Nas poky sco riatue lysze duzse vysoký (druhe misće u sviti, za danymy zvitu 2013 roku CRU SŠA) rivenn smertnosty i zvycska zsyty u zlydniach.

Ocsevydno, sco za takych umov ni Ukrainsska derzsava, jaka formallno vidchrestylasia vid sovietsskoi spadscyny, ani jii Konstytucía ne zmozsutt funkciónuvaty poslidovno csesno. Vladi (u tomu csysli sudovij) dovedettsia znovu vykrucsuvatysia, chytruvaty i lukavyty, obmaniuucsy vlasne naselennia i peryferijno-aparatnu sferu. Adzse jaksco naspravdi vvesty v Ukraini indyviduállnu konstytucijnu skarhu, jak ce peredbacseno druhou csastynou proektu zmin do Osnovnoho Zakonu (2015–2016), a pislia cioho sce j prypynyty sztampuvaty na konveeri Konstytucijnoho Sudu «uchvaly pro vidmovu», to naszi hromadiany oderzsatt bezdohannu u formallno-jurydycsnomu sensi mozslyvistt vyznavaty za nekonstytucijný kozsen cserhový Zakon Ukrainy «Pro Derzsavný biudzset Ukrainy».

Bo zs st. 3 Konstytucii Ukrainy vymahae, scob nasz derzsavný biudzset reállno rozpocsynavsia z vydatkiv na medycynu ta socíallne zabezpecsennia naselennia (perelik «najvyscych socíallnych cinnostej» u cij statti je rejtyngovym). Faktycsno zs za rozmiramy vytrat cej perelik vydatkovych stattej peredbacsae priórytetne finansuvannia policii, Naciónallnoi gvardii ta oborony — tobto jak i v billszosti operetkovych demokratij.

Konstytucijný Sud pry ciomu zalyszatymettsia synekurou (zovsim ne chocsu obrazyty svoich druziv iz cioho vazslyvoho, ale rozrachovanoho na kapitalizm, a ne socíalizm organu). Teoría vkotre rozijdettsia z praktykou. Suddiam dovedettsia i dali zachyscaty Ukrainssku derzsavu vid bukvallnoho rozuminnia jii vlasnoho Osnovnoho Zakonu. Bo socíallna derzsava v jii kanonicsnij interpretacii zaperecsue, jak pro ce pysze Norbert Bollc u knyzsci «Dyskurs nerivnosty. Anty-Ruso», derzsavu pravovu.

I chocsa Konstytucía Ukrainy (st. 1) ne zhodna z takym tverdzsenniam, ciu kaverzu ne vdasttsia usunuty prosto tak. Nedarma Frydrych fon Haek tak riszucse ta poslidovno zasudzsuvav socíallni prava. Adzse vsi vony postautt iz charakternoi dlia socíalizmu, imanentno vlastyvoi jomu «rozpodillnoi spravedlyvosty». A na perekonannia Haeka, derzsavna polityka, sco mae za ideál rozpodillnu spravedlyvistt, vede do znyscennia pravovoi derzsavy.

Tak csy tak usi my (prynajmni fachovi konstytuciónalisty) povynni rozumity, sco Ukrainsska derzsava je ne prosto socíallnou, a socíalistycsnou za konstytucijnou sutnistiu. Spravzsniu zs socíallnu derzsavu, za vsich mozslyvych zasterezsenn, bulo vyhadano z «neperebornoi marksystsskoi spokusy» j zaprovadzseno u krainach, jaki ne mautt dosvidu szyrokomassztabnoho socíalizmu. My zs maemo cej dosvid u nadlyszku, ce nasza konstytucijna zolota akcía (billszistt moich koleg poky sco iz cym ne pohodyttsia).

Ba billsze, same v ciomu — prozaicsnomu dlia Zachodu ta dramatycsnomu (inodi do tragizmu) dlia nas — sensi Ukraina mohla b navcsaty Evropu, a ne vcsytysia u nei. Jak ce vzse ne raz buvalo, podibni recsi csomuss krasce usvidomliuutt ne spivvitcsyznyky, a nebajduzsi do politycsnoi istorii Schidnoi Evropy avtsajdery. Pavlo-Robert Magocsij iz Toronta, Serhij Jekellcsyk z Universytetu Viktorii (Kanada) i Tymoti Snajder iz Jejllsskoho universytetu pyszutt na ci temy prystrasnisze ta vrazsaucsisze, nizs naszi vitcsyzniani profesory ta akademiky.

Prote sco nam varto zdijsnyty protiahom cioho csasovoho vidtynku? Dumau, sco u nas «pozytyvni» socíallni prava druhoho pokolinnia povynni praciuvaty vyniatkovo u biudzsetnij (movby «prynyzlyvij» dlia vynachidlyvoi ta zapovziatoi liudyny) sferi. Ce oznacsae, sco derzsava mae pestyty j plekaty na hidnomu rivni lysze tych, chto u bukvallnomu sensi povnistiu prysviatyv sebe sluzsinniu derzsavi. Vid cioho lokallnoho paternalizmu nam ne vtekty, bo nadto bahato zalezsytt vid siroi ta nudnoi derzsavy.

Sco zs do reszty spivhromadian, jich varto bulo b csymskorsze zvillnyty vid vseosiazsnoho derzsavnoho pikluvannia, liubovi i turboty. Inaksze Iv Montan, u jakoho «soncem spovnena holova» (taku nazvu mala joho avtobiógraficsna knyzska, vydana u SRSR 1956 roku), ryzykue staty odnym iz naszych zarubizsnych prorokiv. Jakoss, pryichavszy u hosti z Francii do SRSR, vin zaúvazsyv: «Vy spravdi scaslyvi, oskillky ne pidozriuete, naskillky naspravdi nescasni».

My zobovjazani dumaty pro ce, bo majbutnie znyscennia vizovoho rezsymu povynno ne odrazu, ale dovoli suttievo zminyty populiarne sered nas provincijne uavlennia pro «hidný» (proektna redakcía normy vid Konstytucijnoi Komisii, 2015) abo «dostatnij» (csynna redakcía st. 48 Konstytucii Ukrainy) zsyttievý rivenn dlia seredniostatystycsnoho indyvida. I todi nasz pompezno-rytorycsný konstytuciónalizm zmozse ostatocsno kanuty v Letu.

Ja ne znau v detaliach, jak ce vidbuvatymettsia. Ale vzse siohodni csynnu redakcíu tretioi csastyny st. 22 Osnovnoho Zakonu, jaka vvazsae za neprypustyme budd-jake «zvuzsennia zmistu i obsiahu isnuucsych [v Ukraini] prav ta svobod», varto bulo b zaminyty formulou, sco billsze vidpovidae zdorovomu hluzdu: «ne dopuskaettsia poruszennia konstytucijnych prav ta svobod». Pry ciomu onovlený perelik konstytucijnych prav ta svobod povynen vidpovidaty potrebam díallnoho i ambicijnoho indyvida, a ne vychovancia iz syrotyncia dlia well off, sco opynyvsia za bortom «reállnych perevah socíalizmu».

U budd-jakomu vypadku konstytucijnym suddiam varto bulo b nahadaty, sco morallno-etycsný maksymalizm Rozdilu II ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu, jaký vpadae u vicsi, je siohodni ne tak vyavom turboty pro liudynu, jak svidcsenniam dogmatycsno sproscenoho spryjniattia pravovoi reállnosty naszych battkiv-zasnovnykiv. Jaksco vcsasno ne vidmovytysia vid cíei «vseperemozsnoi» ideologii, to rano csy pizno narod znenavydytt Ukrainssku (teper uzse ne radianssku) derzsavu razom z jii Osnovnym Zakonom za ti sami nepravdu, nescyristt, nespravedlyvistt ta lycemirstvo, sco buly vlastyvi vnutrisznij i zovnisznij polityci SRSR.

Okrim toho, zdaettsia, u naszij teperisznij konkurencii z paternalistsskou Rosíeu «socíallna» derzsava Ukraina pryrecsena na chronicsne fíasko. Bo skupý ta vuzzký paternalizm zavzsdy prohrae scedriszomu ta billszomu paternalizmovi.

Zovsim nescodavno pid csas odnoho z obhovorenn konstytucijnoi kategorii svobody naúkova avdytoría zitknulasia z paradoksallnym argumentom. Adzse jaksco spyratysia na formallno zakriplený u st. 3 Konstytucii Ukrainy perelik «najvyscych socíallnych cinnostej», to aneksíu ukrainsskoho Krymu ta zachoplennia csastyny schidnych oblastej Ukrainy, sco jich zdijsnyla Rosía, mozsna vytlumacsyty u pozytyvnomu sensi. Adzse i zahallna tryvalistt zsyttia, i rivenn socíallnoho zabezpecsennia (z ohliadu na nyniszni reálii) u meszkanciv na aneksovanych ta okupovanych zemliach, porivniano z analogicsnymy pokaznykamy v Ukraini, najradsze zrostutt.

Ciomu paradoksovi ne slid dyvuvatysia, bo ukrainsský Osnovný Zakon u redakcii 1996 roku stvoryly vychovani na komunistycsnij ideologii polityky ta jurysty-konstytuciónalisty, dlia jakych «neúchyllne pidvyscennia dobrobutu narodu» vid csasiv Politbiura ta CK KPRS tradycijno bulo najvyscou metou. Ba billsze, desiatylittia radiansskoi vlady spokusyly «materíalistycsnymy» cinnostiamy i prostych ukrainciv (Larysa Onyszkevycs, SŠA). U pidsumku sytuácía z ukrainsskymy ekonomicsnymy pravamy ta jich garantíamy vyhliadae vazsko vyriszuvanou odrazu v dekillkoch vymirach ta sensach.

Ne varto zabuvaty i pro te, sco, za vyniatkom korotkoho periódu konservatyvnoi polityky Ukrainsskoi Derzsavy Pavla Skoropadsskoho, Centrallna Rada pid holovuvanniam Mychajla Hruszevsskoho, Dyrektoría na csoli z Symonom Petliurou i navitt OÚN pid duumviratom Andría Mellnyka ta Stepana Bandery buly vidverto socíalistycsnymy (paternalistsskymy) za suttiu. Vrachovuucsy podallszi roky komunistycsnoho pravlinnia, ne slid dyvuvatysia tomu, sco sytuácía z Krymom siohodni malo ne «obnadíue» — my vdalo vlasztuvaly svoe starsze pokolinnia.

Tomu, aby ne staty ostatocsno infantyllnou u polityko-pravovomu sensi, Ukraini neobchidno intensyvno zalucsaty svoich hromadian do atmosfery konkurentnoi ta produktyvnoi svobody. Dlia cioho neobchidna podallsza pryvatyzacía z peredanniam sillsskohospodarsskych zemellnych uhidd u pryvatni ruky z upovnovazsenniamy volodinnia, korystuvannia ta rozporiadzsennia. Ne vykliucseno, sco cej zemellný transfert mohla by suprovodzsuvaty zaborona na vidcsuzsennia protiahom odnoho-dvoch rokiv, doky vstanovliattsia ciny i liudy «znovu» zvyknutt do zemli (profesor Volodymyr Butkevycs).

Ce neobchidno zrobyty i dlia toho, scob ne pokladaty vidpovidallnistt za kontrastni «nepivsski» ciny, a takozs kapitalistycsne «irraciónallne» spozsyvactvo na derzsavu. Svoho csasu Frensys Fukuama pysav, sco u SŠA zumily zberehty ta posylyty svoi pozycii u sviti zavdiaky vlasnij viddanosti etyci… irraciónallnoho pervnia.

Spravdi, konstytucijna systema, sco poturae prydbanniu kadylakiv ta damsskych sumocsok vid «Louis Vuitton», skladno poednuettsia z rozpodillnou spravedlyvistiu ta paternalizmom. Ba billsze, zdorova ekonomika vzahali slabo uzhodzsuettsia z raciónallnym pidchodom. Symvolicsni vytvory Henri Mura ta Mari Loransen u zachidnomu sviti cinuuttsia nabahato dorozce za materíalistycsni bentli ta jaguáry. Logicsno, sco cia obstavyna zazvycsaj ne nadychae svidomych i pidsvidomych (intuityvnych) marksystiv.

«Turbotlyva jak babusia» (Dzson Grej) derzsava, jak pravylo, ne terpytt kontrastiv i paradoksiv torhivli. I lysze villna ekonomika zdatna po-spravzsniomu nasolodzsuvatysia nymy. Rynok zbalansovue praktycsno budd-jaký popyt i propozycíu, tomu j use terpytt. Na zsall, rozuminnia cíei zakonomirnosty sered predstavnykiv ukrainsskoho istebliszmentu trapliaettsia ne nadto csasto. Jizdyty na dorohych zachidnych limuzynach ta rozumity sutnistt ekonomicsnych zakoniv Zachodu — rizni recsi. Na vidminu vid kreátyvnoi inteligencii Kytau, prybaltijciv ta poliakiv, ukrainci za 25 rokiv nezalezsnosty masovo v amerykansskych universytetach ne navcsalysia.

Navpaky, pomitno ponurý stan suspillnoi svidomosty ta pravosvidomosty v Ukraini daettsia vznaky u tomu, sco vyrosceni v radiansskomu ta postradiansskomu osvitnich inkubatorach polityky ta jurysty na populiarnych telekanalach v unison zvynuvacsuutt oligarchiv u vsich vitcsyznianych bidach i nescastiach. U rozcsaruvanniach ta provalach vynni bahatii, adzse nicsoho inszoho u nas nikoly ne navcsaly.

Zmuszený povtoriuvatysia (dyv. mou stattiu «Aksiómy konstytuciónalizmu i Osnovný Zakon Ukrainy» v «Ukrainsskomu csasopysi mizsnarodnoho prava», 2016, № 1), prote teperisznia sytuácía svidcsytt pro te, sco v Konstytucii Ukrainy bulo vid pocsatku poruszeno ne lysze okremi normy universallnoho organicsnoho konstytuciónalizmu, ale j strategicsno vazslyvi pravovi zvjazky, aksiómatycsni (íerarchicsni) vuzly ta riady. Ne sumnivausia, sco v podibnij sytuácii lyszenn terapevtycsnymy riszenniamy Konstytucijnoho Sudu z pryvodu socíallnych prav ne obijtysia.

Zvisno, villno rozmirkovuvaty u krytycsnomu dusi ta vidpovidaty za konkretnu polityku — rizni recsi. Nevypravdano roztiahnený majzse na vse CHCH stolittia ukrainsský socíalizm spravdi zrobyv narod objektom, a vladu — subjektom paternalizmu. Ta navriad csy navitt stalinizmu bulo do snahy zminyty liudsski instynkty. Pid vplyvom teroru utvoryvsia syllný i masový socíallný refleks, ale vin lysze umovný.

Ukrainsskym pravnykam dovelosia svoho csasu vyvcsaty dosvid reálizacii v Ukraini zemellnoi reformy Petra Stolypina. Jak vyplyvalo z vyavlenych v archivi dokumentiv, reforma u centrallnij csastyni Rosii probuksovuvala, seliany vidmovlialysia tam vid vidrubiv i povertalysia v hromadu. Utim, na peryferii imperii, v Ukraini, reforma vse-taky dala ocsikuvaný efekt (rizke j suttieve pidvyscennia sillsskohospodarsskoi produktyvnosty, jak ja rozumíu). Schozse, sco prezydent Leonid Kucsma svoho csasu mav racíu: Ukraina — ne Rosía.

Povertaucsyss do poruszenoi na pocsatku temy, chotilosia b isce raz vyslovyty vpevnenistt u tomu, sco bez kapitalizacii vlasnosty i povernennia zemli narodu ukrainsske suspillstvo ta derzsava ryzykuutt isce hlybsze zahruznuty u svoich nezdijsnenych bazsanniach. Adzse majzse po vsiomu perymetru naszych kordoniv stalo pomitno «krasce». Napryklad, kapitalistycsna Pollsca (dorohy, hoteli, socíallna infrastruktura zahalom) uzse ne perszý rik «znosytt holovu» ukrainsskym turystam. Uhorci utrymuutt zrazkovi hoteli na ukrainsskomu Zakarpatti, i pro ce takozs usi znautt.

Na ciomu tli Ukraini, jak i ranisze, brakue indyviduállnoi svobody, vidpovidallnosty ta neobmezsenoi pidpryemnycckoi inicíatyvy. I jaksco ukrainsskomu zakonodavcevi vystacsytt nareszti intuicii ta mudrosty dovesty vse do ladu, to pytannia pro socíallni prava ta jich garantii, sco siohodni, jak zdaettsia, vazsko vyriszyty, majzse nepomitno zalyszatt konstytucijný poriadok denný.

Ć, Ś, Ź »

Derźava Ukraina: socíallna ćy socíalistyćna?

Vidnosno neśćodavno u Konstytucijnomu Sudi Ukrainy vkotre debatuvaly pytannia pro socíallni (socíallno-ekonomićni) prava liudyny ta hromadianyna u vitćyznianomu Osnovnomu Zakoni.

Iz cioho pryvodu profesor Jurij Barabaś, jaký brav ućastt u sudovomu obhovorenni, napysav dokladnu stattiu do gazety «Holos Ukrainy» («Bezzachysni prava ćy neobgruntovani spodivannia (Rozdumy pravnyka z pryvodu konstytucijnych zasobiv zachystu sociállnych prav)», 5 travnia 2016 roku), jaka je, na mij pohliad, dovoli vyvaźenou teoretyćnou i praktyćnou poradou pro te, «śćo robyty dali» naśomu Konstytucijnomu Sudu zi «stalinsskymy» kolektyvnymy pravamy ta svobodamy liudyny.

Use ce, vtim, praciue tillky todi, koly pochodytt vid prezumpcii nezminnosty ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu. Pry villniśomu vid oficiózu obhovorenni problemy (a konstytucijni socíallni prava ta jich garantii v Ukraini — ce problema) varto bulo b vyznaty, śćo Konstytucía Ukrainy fatallno ta nevylikovno chvora na socíalizm. Za velinniam doli vona siohodni stanovytt majźe klasyćný pryklad «Zakonu dlia malozabezpećenych». I jakśćo cej sakrallný dlia oficijnoi reprezentacii Ukrainy jurydyćný naratyv zalyśyty u nezajmanomu vyhliadi j źyty dali, reállno vrachovuućy joho osnovopoloźni pryncypy ta konkretni statti, to kraini garantovano doliu vićnoho avtsajdera Evropy (navitt ne Evrosouzu) ćerez svidome ćy pidsvidome, ta vse odno praktyćno oćevydne ignoruvannia v Konstytucii kategorij liudsskoi pidpryemlyvosty i svobody narodu.

soc-csy-soc

Zamistt buty garantom svobody ta narodnych prerogatyv, naś Osnovný Zakon je takym sobi zakamufliovanym «Aktom pro opiku». Mova pro opiku derźavy ta jii instytucij nad indyvidom, hromadiansskym suspillstvom ta joho pochidnymy (komunikatyvnou sferou, medíamy, akademićnou svobodou). Zokrema, popry formallno zakriplenu v Ukraini zaboronu cenzury (ćastyna tretia st. 15 Osnovnoho Zakonu), kontroll za kabellnym telemovlenniam ta radióéterom v Ukraini namahauttsia zdijsniuvaty navitt na regiónallnomu rivni.

Pry ciomu sami po sobi namiry ta logiku cenzoriv iśće moźna jakoss zrozumity. Vaźće zrozumity tu dyvnu obstavynu, śćo perehliad ta prosluchovuvannia zaboronenoho video- ćy avdiókontentu, do jakoho vdauttsia bezposerednio cenzory, ćomuss ne robytt jichniu psychiku zboćenou, todi jak dlia reśty hromadian znajomstvo z podibnou informacíeu vvaźaettsia nebezpećnym i poroćnym. Choća, jak stverdźue Konstytucía (st. 21), «usi liudy [v Ukraini] je villni i rivni u svoij hidnosti ta pravach», cenzory ćomuss mautt billśe hidnosty i prav. Utim, povernimosia do socíallnych prav.

Zvisno, sam po sobi fakt pronyknennia v Osnovný Zakon Ukrainy 1996 roku «pozytyvnych» socíallnych prav liudyny druhoho pokolinnia, ćy, jak jich nazyvautt na Zachodi, rights of recipients (porivniano z rights of action), ne svidćytt pro jakyjss taemný zakolot ćy pidstupnistt zakonodavćoi vlady. Odnak oćevydna pozytyvnistt zadumu daleko ne zavźdy garantue korysnistt rezulltatu. Jak ce vźe ne raz traplialosia, pryćomu ne lyśe v Ukraini, jak zaúvaźuvav Alien de Benuá,

idea, zhidno z jakou v polityci dobro moźe porodźuvaty lyśe dobro, ignorue te, śćo Maks Veber nazyvav paradoksom naslidkiv. Istoryćný dosvid pokazue, śćo najkraśći namiry ćasto pryzvodyly do katastrofićnych rezulltativ.

U naśomu vypadku idettsia pro te, śćo socíalizm, jaký Ukraina prolonguvala za istoryćni ramky «vlady sovietiv», ryzykue ne lyśe negatyvno vplynuty na schidnoévropejsský dyskurs u sferi prav ta svobod liudyny, ale j pryvesty do istotno vidćutniśych dlia krainy naslidkiv. Uźe siohodni moźna prypustyty, śćo jak tillky nove pokolinnia ukrainciv sterpno opanue pollssku, anhlijssku ta nimeccku movy, vidtik za kordon ne lyśe obdarovanych predstavnykiv inteligencii, a j prosto kvalifikovanoi roboćoi syly ryzykue staty masovym.

Dlia najprosunutiśoho profesijnoho seredovyśća ce rozpoćnettsia majźe odrazu, śćojno pomrutt vizy. Bo śćo v Ukraini oznaćae «dostatnij» («hidný liudyny») «źyttievý rivenn dlia sebe i svoei simji» (st. 48 Konstytucii)? Pry vidkrytych kordonach zarobitok u rozmiri 100–200 dolariv SŚA na misiacc dlia fizyćno ta rozumovo zdorovoi liudyny vikom 20–55 rokiv uvaźatymettsia prynyzlyvym, a masovo zabezpećyty vyśći standarty vynahorodźennia za praciu naśa «socíallna» derźava iśće dovhý ćas ne zmoźe. Ne kaźućy vźe pro dochody pensióneriv, killkistt jakych lyśe zrostatyme. Nas poky śćo riatue lyśe duźe vysoký (druhe misce u sviti, za danymy zvitu 2013 roku CRU SŚA) rivenn smertnosty i zvyćka źyty u zlydniach.

Oćevydno, śćo za takych umov ni Ukrainsska derźava, jaka formallno vidchrestylasia vid sovietsskoi spadśćyny, ani jii Konstytucía ne zmoźutt funkciónuvaty poslidovno ćesno. Vladi (u tomu ćysli sudovij) dovedettsia znovu vykrućuvatysia, chytruvaty i lukavyty, obmaniuućy vlasne naselennia i peryferijno-aparatnu sferu. Adźe jakśćo naspravdi vvesty v Ukraini indyviduállnu konstytucijnu skarhu, jak ce peredbaćeno druhou ćastynou proektu zmin do Osnovnoho Zakonu (2015–2016), a pislia cioho śće j prypynyty śtampuvaty na konveeri Konstytucijnoho Sudu «uchvaly pro vidmovu», to naśi hromadiany oderźatt bezdohannu u formallno-jurydyćnomu sensi moźlyvistt vyznavaty za nekonstytucijný koźen ćerhový Zakon Ukrainy «Pro Derźavný biudźet Ukrainy».

Bo ź st. 3 Konstytucii Ukrainy vymahae, śćob naś derźavný biudźet reállno rozpoćynavsia z vydatkiv na medycynu ta socíallne zabezpećennia naselennia (perelik «najvyśćych socíallnych cinnostej» u cij statti je rejtyngovym). Faktyćno ź za rozmiramy vytrat cej perelik vydatkovych stattej peredbaćae priórytetne finansuvannia policii, Naciónallnoi gvardii ta oborony — tobto jak i v billśosti operetkovych demokratij.

Konstytucijný Sud pry ciomu zalyśatymettsia synekurou (zovsim ne choću obrazyty svoich druziv iz cioho vaźlyvoho, ale rozrachovanoho na kapitalizm, a ne socíalizm organu). Teoría vkotre rozijdettsia z praktykou. Suddiam dovedettsia i dali zachyśćaty Ukrainssku derźavu vid bukvallnoho rozuminnia jii vlasnoho Osnovnoho Zakonu. Bo socíallna derźava v jii kanonićnij interpretacii zaperećue, jak pro ce pyśe Norbert Bollc u knyźci «Dyskurs nerivnosty. Anty-Ruso», derźavu pravovu.

I choća Konstytucía Ukrainy (st. 1) ne zhodna z takym tverdźenniam, ciu kaverzu ne vdasttsia usunuty prosto tak. Nedarma Frydrych fon Haek tak riśuće ta poslidovno zasudźuvav socíallni prava. Adźe vsi vony postautt iz charakternoi dlia socíalizmu, imanentno vlastyvoi jomu «rozpodillnoi spravedlyvosty». A na perekonannia Haeka, derźavna polityka, śćo mae za ideál rozpodillnu spravedlyvistt, vede do znyśćennia pravovoi derźavy.

Tak ćy tak usi my (prynajmni fachovi konstytuciónalisty) povynni rozumity, śćo Ukrainsska derźava je ne prosto socíallnou, a socíalistyćnou za konstytucijnou sutnistiu. Spravźniu ź socíallnu derźavu, za vsich moźlyvych zastereźenn, bulo vyhadano z «neperebornoi marksystsskoi spokusy» j zaprovadźeno u krainach, jaki ne mautt dosvidu śyrokomasśtabnoho socíalizmu. My ź maemo cej dosvid u nadlyśku, ce naśa konstytucijna zolota akcía (billśistt moich koleg poky śćo iz cym ne pohodyttsia).

Ba billśe, same v ciomu — prozaićnomu dlia Zachodu ta dramatyćnomu (inodi do tragizmu) dlia nas — sensi Ukraina mohla b navćaty Evropu, a ne vćytysia u nei. Jak ce vźe ne raz buvalo, podibni reći ćomuss kraśće usvidomliuutt ne spivvitćyznyky, a nebajduźi do polityćnoi istorii Schidnoi Evropy avtsajdery. Pavlo-Robert Magoćij iz Toronta, Serhij Jekellćyk z Universytetu Viktorii (Kanada) i Tymoti Snajder iz Jejllsskoho universytetu pyśutt na ci temy prystrasniśe ta vraźaućiśe, niź naśi vitćyzniani profesory ta akademiky.

Prote śćo nam varto zdijsnyty protiahom cioho ćasovoho vidtynku? Dumau, śćo u nas «pozytyvni» socíallni prava druhoho pokolinnia povynni praciuvaty vyniatkovo u biudźetnij (movby «prynyzlyvij» dlia vynachidlyvoi ta zapovziatoi liudyny) sferi. Ce oznaćae, śćo derźava mae pestyty j plekaty na hidnomu rivni lyśe tych, chto u bukvallnomu sensi povnistiu prysviatyv sebe sluźinniu derźavi. Vid cioho lokallnoho paternalizmu nam ne vtekty, bo nadto bahato zaleźytt vid siroi ta nudnoi derźavy.

Śćo ź do reśty spivhromadian, jich varto bulo b ćymskorśe zvillnyty vid vseosiaźnoho derźavnoho pikluvannia, liubovi i turboty. Inakśe Iv Montan, u jakoho «soncem spovnena holova» (taku nazvu mala joho avtobiógrafićna knyźka, vydana u SRSR 1956 roku), ryzykue staty odnym iz naśych zarubiźnych prorokiv. Jakoss, pryichavśy u hosti z Francii do SRSR, vin zaúvaźyv: «Vy spravdi śćaslyvi, oskillky ne pidozriuete, naskillky naspravdi neśćasni».

My zobovjazani dumaty pro ce, bo majbutnie znyśćennia vizovoho reźymu povynno ne odrazu, ale dovoli suttievo zminyty populiarne sered nas provincijne uavlennia pro «hidný» (proektna redakcía normy vid Konstytucijnoi Komisii, 2015) abo «dostatnij» (ćynna redakcía st. 48 Konstytucii Ukrainy) źyttievý rivenn dlia seredniostatystyćnoho indyvida. I todi naś pompezno-rytoryćný konstytuciónalizm zmoźe ostatoćno kanuty v Letu.

Ja ne znau v detaliach, jak ce vidbuvatymettsia. Ale vźe siohodni ćynnu redakcíu tretioi ćastyny st. 22 Osnovnoho Zakonu, jaka vvaźae za neprypustyme budd-jake «zvuźennia zmistu i obsiahu isnuućych [v Ukraini] prav ta svobod», varto bulo b zaminyty formulou, śćo billśe vidpovidae zdorovomu hluzdu: «ne dopuskaettsia poruśennia konstytucijnych prav ta svobod». Pry ciomu onovlený perelik konstytucijnych prav ta svobod povynen vidpovidaty potrebam díallnoho i ambicijnoho indyvida, a ne vychovancia iz syrotyncia dlia well off, śćo opynyvsia za bortom «reállnych perevah socíalizmu».

U budd-jakomu vypadku konstytucijnym suddiam varto bulo b nahadaty, śćo morallno-etyćný maksymalizm Rozdilu II ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu, jaký vpadae u vići, je siohodni ne tak vyavom turboty pro liudynu, jak svidćenniam dogmatyćno sprośćenoho spryjniattia pravovoi reállnosty naśych battkiv-zasnovnykiv. Jakśćo vćasno ne vidmovytysia vid cíei «vseperemoźnoi» ideologii, to rano ćy pizno narod znenavydytt Ukrainssku (teper uźe ne radianssku) derźavu razom z jii Osnovnym Zakonom za ti sami nepravdu, neśćyristt, nespravedlyvistt ta lycemirstvo, śćo buly vlastyvi vnutriśnij i zovniśnij polityci SRSR.

Okrim toho, zdaettsia, u naśij teperiśnij konkurencii z paternalistsskou Rosíeu «socíallna» derźava Ukraina pryrećena na chronićne fíasko. Bo skupý ta vuzzký paternalizm zavźdy prohrae śćedriśomu ta billśomu paternalizmovi.

Zovsim neśćodavno pid ćas odnoho z obhovorenn konstytucijnoi kategorii svobody naúkova avdytoría zitknulasia z paradoksallnym argumentom. Adźe jakśćo spyratysia na formallno zakriplený u st. 3 Konstytucii Ukrainy perelik «najvyśćych socíallnych cinnostej», to aneksíu ukrainsskoho Krymu ta zachoplennia ćastyny schidnych oblastej Ukrainy, śćo jich zdijsnyla Rosía, moźna vytlumaćyty u pozytyvnomu sensi. Adźe i zahallna tryvalistt źyttia, i rivenn socíallnoho zabezpećennia (z ohliadu na nyniśni reálii) u meśkanciv na aneksovanych ta okupovanych zemliach, porivniano z analogićnymy pokaznykamy v Ukraini, najradśe zrostutt.

Ciomu paradoksovi ne slid dyvuvatysia, bo ukrainsský Osnovný Zakon u redakcii 1996 roku stvoryly vychovani na komunistyćnij ideologii polityky ta jurysty-konstytuciónalisty, dlia jakych «neúchyllne pidvyśćennia dobrobutu narodu» vid ćasiv Politbiura ta CK KPRS tradycijno bulo najvyśćou metou. Ba billśe, desiatylittia radiansskoi vlady spokusyly «materíalistyćnymy» cinnostiamy i prostych ukrainciv (Larysa Onyśkevyć, SŚA). U pidsumku sytuácía z ukrainsskymy ekonomićnymy pravamy ta jich garantíamy vyhliadae vaźko vyriśuvanou odrazu v dekillkoch vymirach ta sensach.

Ne varto zabuvaty i pro te, śćo, za vyniatkom korotkoho periódu konservatyvnoi polityky Ukrainsskoi Derźavy Pavla Skoropadsskoho, Centrallna Rada pid holovuvanniam Mychajla Hruśevsskoho, Dyrektoría na ćoli z Symonom Petliurou i navitt OÚN pid duumviratom Andría Mellnyka ta Stepana Bandery buly vidverto socíalistyćnymy (paternalistsskymy) za suttiu. Vrachovuućy podallśi roky komunistyćnoho pravlinnia, ne slid dyvuvatysia tomu, śćo sytuácía z Krymom siohodni malo ne «obnadíue» — my vdalo vlaśtuvaly svoe starśe pokolinnia.

Tomu, aby ne staty ostatoćno infantyllnou u polityko-pravovomu sensi, Ukraini neobchidno intensyvno zalućaty svoich hromadian do atmosfery konkurentnoi ta produktyvnoi svobody. Dlia cioho neobchidna podallśa pryvatyzacía z peredanniam sillsskohospodarsskych zemellnych uhidd u pryvatni ruky z upovnovaźenniamy volodinnia, korystuvannia ta rozporiadźennia. Ne vykliućeno, śćo cej zemellný transfert mohla by suprovodźuvaty zaborona na vidćuźennia protiahom odnoho-dvoch rokiv, doky vstanovliattsia ciny i liudy «znovu» zvyknutt do zemli (profesor Volodymyr Butkevyć).

Ce neobchidno zrobyty i dlia toho, śćob ne pokladaty vidpovidallnistt za kontrastni «nepivsski» ciny, a takoź kapitalistyćne «irraciónallne» spoźyvactvo na derźavu. Svoho ćasu Frensys Fukuama pysav, śćo u SŚA zumily zberehty ta posylyty svoi pozycii u sviti zavdiaky vlasnij viddanosti etyci… irraciónallnoho pervnia.

Spravdi, konstytucijna systema, śćo poturae prydbanniu kadylakiv ta damsskych sumoćok vid «Louis Vuitton», skladno poednuettsia z rozpodillnou spravedlyvistiu ta paternalizmom. Ba billśe, zdorova ekonomika vzahali slabo uzhodźuettsia z raciónallnym pidchodom. Symvolićni vytvory Henri Mura ta Mari Loransen u zachidnomu sviti cinuuttsia nabahato doroźće za materíalistyćni bentli ta jaguáry. Logićno, śćo cia obstavyna zazvyćaj ne nadychae svidomych i pidsvidomych (intuityvnych) marksystiv.

«Turbotlyva jak babusia» (Dźon Grej) derźava, jak pravylo, ne terpytt kontrastiv i paradoksiv torhivli. I lyśe villna ekonomika zdatna po-spravźniomu nasolodźuvatysia nymy. Rynok zbalansovue praktyćno budd-jaký popyt i propozycíu, tomu j use terpytt. Na źall, rozuminnia cíei zakonomirnosty sered predstavnykiv ukrainsskoho istebliśmentu trapliaettsia ne nadto ćasto. Jizdyty na dorohych zachidnych limuzynach ta rozumity sutnistt ekonomićnych zakoniv Zachodu — rizni reći. Na vidminu vid kreátyvnoi inteligencii Kytau, prybaltijciv ta poliakiv, ukrainci za 25 rokiv nezaleźnosty masovo v amerykansskych universytetach ne navćalysia.

Navpaky, pomitno ponurý stan suspillnoi svidomosty ta pravosvidomosty v Ukraini daettsia vznaky u tomu, śćo vyrośćeni v radiansskomu ta postradiansskomu osvitnich inkubatorach polityky ta jurysty na populiarnych telekanalach v unison zvynuvaćuutt oligarchiv u vsich vitćyznianych bidach i neśćastiach. U rozćaruvanniach ta provalach vynni bahatii, adźe nićoho inśoho u nas nikoly ne navćaly.

Zmuśený povtoriuvatysia (dyv. mou stattiu «Aksiómy konstytuciónalizmu i Osnovný Zakon Ukrainy» v «Ukrainsskomu ćasopysi miźnarodnoho prava», 2016, № 1), prote teperiśnia sytuácía svidćytt pro te, śćo v Konstytucii Ukrainy bulo vid poćatku poruśeno ne lyśe okremi normy universallnoho organićnoho konstytuciónalizmu, ale j strategićno vaźlyvi pravovi zvjazky, aksiómatyćni (íerarchićni) vuzly ta riady. Ne sumnivausia, śćo v podibnij sytuácii lyśenn terapevtyćnymy riśenniamy Konstytucijnoho Sudu z pryvodu socíallnych prav ne obijtysia.

Zvisno, villno rozmirkovuvaty u krytyćnomu dusi ta vidpovidaty za konkretnu polityku — rizni reći. Nevypravdano roztiahnený majźe na vse CHCH stolittia ukrainsský socíalizm spravdi zrobyv narod objektom, a vladu — subjektom paternalizmu. Ta navriad ćy navitt stalinizmu bulo do snahy zminyty liudsski instynkty. Pid vplyvom teroru utvoryvsia syllný i masový socíallný refleks, ale vin lyśe umovný.

Ukrainsskym pravnykam dovelosia svoho ćasu vyvćaty dosvid reálizacii v Ukraini zemellnoi reformy Petra Stolypina. Jak vyplyvalo z vyavlenych v archivi dokumentiv, reforma u centrallnij ćastyni Rosii probuksovuvala, seliany vidmovlialysia tam vid vidrubiv i povertalysia v hromadu. Utim, na peryferii imperii, v Ukraini, reforma vse-taky dala oćikuvaný efekt (rizke j suttieve pidvyśćennia sillsskohospodarsskoi produktyvnosty, jak ja rozumíu). Schoźe, śćo prezydent Leonid Kućma svoho ćasu mav racíu: Ukraina — ne Rosía.

Povertaućyss do poruśenoi na poćatku temy, chotilosia b iśće raz vyslovyty vpevnenistt u tomu, śćo bez kapitalizacii vlasnosty i povernennia zemli narodu ukrainsske suspillstvo ta derźava ryzykuutt iśće hlybśe zahruznuty u svoich nezdijsnenych baźanniach. Adźe majźe po vsiomu perymetru naśych kordoniv stalo pomitno «kraśće». Napryklad, kapitalistyćna Pollśća (dorohy, hoteli, socíallna infrastruktura zahalom) uźe ne perśý rik «znosytt holovu» ukrainsskym turystam. Uhorci utrymuutt zrazkovi hoteli na ukrainsskomu Zakarpatti, i pro ce takoź usi znautt.

Na ciomu tli Ukraini, jak i raniśe, brakue indyviduállnoi svobody, vidpovidallnosty ta neobmeźenoi pidpryemnycckoi inicíatyvy. I jakśćo ukrainsskomu zakonodavcevi vystaćytt nareśti intuicii ta mudrosty dovesty vse do ladu, to pytannia pro socíallni prava ta jich garantii, śćo siohodni, jak zdaettsia, vaźko vyriśyty, majźe nepomitno zalyśatt konstytucijný poriadok denný.

Č, Š, Ž, ý »

Deržava Ukraina: socíallna čy socíalistyčna?

Vidnosno neščodavno u Konstytucijnomu Sudi Ukrainy vkotre debatuvaly pytannia pro socíallni (socíallno-ekonomični) prava liudyny ta hromadianyna u vitčyznianomu Osnovnomu Zakoni.

Iz cioho pryvodu profesor Jurij Barabaš, jaký brav učastt u sudovomu obhovorenni, napysav dokladnu stattiu do gazety «Holos Ukrainy» («Bezzachysni prava čy neobgruntovani spodivannia (Rozdumy pravnyka z pryvodu konstytucijnych zasobiv zachystu sociállnych prav)», 5 travnia 2016 roku), jaka je, na mij pohliad, dovoli vyvaženou teoretyčnou i praktyčnou poradou pro te, «ščo robyty dali» našomu Konstytucijnomu Sudu zi «stalinsskymy» kolektyvnymy pravamy ta svobodamy liudyny.

Use ce, vtim, praciue tillky todi, koly pochodytt vid prezumpcii nezminnosty ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu. Pry villnišomu vid oficiózu obhovorenni problemy (a konstytucijni socíallni prava ta jich garantii v Ukraini — ce problema) varto bulo b vyznaty, ščo Konstytucía Ukrainy fatallno ta nevylikovno chvora na socíalizm. Za velinniam doli vona siohodni stanovytt majže klasyčný pryklad «Zakonu dlia malozabezpečenych». I jakščo cej sakrallný dlia oficijnoi reprezentacii Ukrainy jurydyčný naratyv zalyšyty u nezajmanomu vyhliadi j žyty dali, reállno vrachovuučy joho osnovopoložni pryncypy ta konkretni statti, to kraini garantovano doliu vičnoho avtsajdera Evropy (navitt ne Evrosouzu) čerez svidome čy pidsvidome, ta vse odno praktyčno očevydne ignoruvannia v Konstytucii kategorij liudsskoi pidpryemlyvosty i svobody narodu.

soc-csy-soc

Zamistt buty garantom svobody ta narodnych prerogatyv, naš Osnovný Zakon je takym sobi zakamufliovanym «Aktom pro opiku». Mova pro opiku deržavy ta jii instytucij nad indyvidom, hromadiansskym suspillstvom ta joho pochidnymy (komunikatyvnou sferou, medíamy, akademičnou svobodou). Zokrema, popry formallno zakriplenu v Ukraini zaboronu cenzury (častyna tretia st. 15 Osnovnoho Zakonu), kontroll za kabellnym telemovlenniam ta radióéterom v Ukraini namahauttsia zdijsniuvaty navitt na regiónallnomu rivni.

Pry ciomu sami po sobi namiry ta logiku cenzoriv išče možna jakoss zrozumity. Važče zrozumity tu dyvnu obstavynu, ščo perehliad ta prosluchovuvannia zaboronenoho video- čy avdiókontentu, do jakoho vdauttsia bezposerednio cenzory, čomuss ne robytt jichniu psychiku zbočenou, todi jak dlia rešty hromadian znajomstvo z podibnou informacíeu vvažaettsia nebezpečnym i poročnym. Choča, jak stverdžue Konstytucía (st. 21), «usi liudy [v Ukraini] je villni i rivni u svoij hidnosti ta pravach», cenzory čomuss mautt billše hidnosty i prav. Utim, povernimosia do socíallnych prav.

Zvisno, sam po sobi fakt pronyknennia v Osnovný Zakon Ukrainy 1996 roku «pozytyvnych» socíallnych prav liudyny druhoho pokolinnia, čy, jak jich nazyvautt na Zachodi, rights of recipients (porivniano z rights of action), ne svidčytt pro jakyjss taemný zakolot čy pidstupnistt zakonodavčoi vlady. Odnak očevydna pozytyvnistt zadumu daleko ne zavždy garantue korysnistt rezulltatu. Jak ce vže ne raz traplialosia, pryčomu ne lyše v Ukraini, jak zaúvažuvav Alien de Benuá,

idea, zhidno z jakou v polityci dobro može porodžuvaty lyše dobro, ignorue te, ščo Maks Veber nazyvav paradoksom naslidkiv. Istoryčný dosvid pokazue, ščo najkrašči namiry často pryzvodyly do katastrofičnych rezulltativ.

U našomu vypadku idettsia pro te, ščo socíalizm, jaký Ukraina prolonguvala za istoryčni ramky «vlady sovietiv», ryzykue ne lyše negatyvno vplynuty na schidnoévropejsský dyskurs u sferi prav ta svobod liudyny, ale j pryvesty do istotno vidčutnišych dlia krainy naslidkiv. Uže siohodni možna prypustyty, ščo jak tillky nove pokolinnia ukrainciv sterpno opanue pollssku, anhlijssku ta nimeccku movy, vidtik za kordon ne lyše obdarovanych predstavnykiv inteligencii, a j prosto kvalifikovanoi robočoi syly ryzykue staty masovym.

Dlia najprosunutišoho profesijnoho seredovyšča ce rozpočnettsia majže odrazu, ščojno pomrutt vizy. Bo ščo v Ukraini označae «dostatnij» («hidný liudyny») «žyttievý rivenn dlia sebe i svoei simji» (st. 48 Konstytucii)? Pry vidkrytych kordonach zarobitok u rozmiri 100–200 dolariv SšA na misiacc dlia fizyčno ta rozumovo zdorovoi liudyny vikom 20–55 rokiv uvažatymettsia prynyzlyvym, a masovo zabezpečyty vyšči standarty vynahorodžennia za praciu naša «socíallna» deržava išče dovhý čas ne zmože. Ne kažučy vže pro dochody pensióneriv, killkistt jakych lyše zrostatyme. Nas poky ščo riatue lyše duže vysoký (druhe misce u sviti, za danymy zvitu 2013 roku CRU SšA) rivenn smertnosty i zvyčka žyty u zlydniach.

Očevydno, ščo za takych umov ni Ukrainsska deržava, jaka formallno vidchrestylasia vid sovietsskoi spadščyny, ani jii Konstytucía ne zmožutt funkciónuvaty poslidovno česno. Vladi (u tomu čysli sudovij) dovedettsia znovu vykručuvatysia, chytruvaty i lukavyty, obmaniuučy vlasne naselennia i peryferijno-aparatnu sferu. Adže jakščo naspravdi vvesty v Ukraini indyviduállnu konstytucijnu skarhu, jak ce peredbačeno druhou častynou proektu zmin do Osnovnoho Zakonu (2015–2016), a pislia cioho šče j prypynyty štampuvaty na konveeri Konstytucijnoho Sudu «uchvaly pro vidmovu», to naši hromadiany oderžatt bezdohannu u formallno-jurydyčnomu sensi možlyvistt vyznavaty za nekonstytucijný kožen čerhový Zakon Ukrainy «Pro Deržavný biudžet Ukrainy».

Bo ž st. 3 Konstytucii Ukrainy vymahae, ščob naš deržavný biudžet reállno rozpočynavsia z vydatkiv na medycynu ta socíallne zabezpečennia naselennia (perelik «najvyščych socíallnych cinnostej» u cij statti je rejtyngovym). Faktyčno ž za rozmiramy vytrat cej perelik vydatkovych stattej peredbačae priórytetne finansuvannia policii, Naciónallnoi gvardii ta oborony — tobto jak i v billšosti operetkovych demokratij.

Konstytucijný Sud pry ciomu zalyšatymettsia synekurou (zovsim ne choču obrazyty svoich druziv iz cioho važlyvoho, ale rozrachovanoho na kapitalizm, a ne socíalizm organu). Teoría vkotre rozijdettsia z praktykou. Suddiam dovedettsia i dali zachyščaty Ukrainssku deržavu vid bukvallnoho rozuminnia jii vlasnoho Osnovnoho Zakonu. Bo socíallna deržava v jii kanoničnij interpretacii zaperečue, jak pro ce pyše Norbert Bollc u knyžci «Dyskurs nerivnosty. Anty-Ruso», deržavu pravovu.

I choča Konstytucía Ukrainy (st. 1) ne zhodna z takym tverdženniam, ciu kaverzu ne vdasttsia usunuty prosto tak. Nedarma Frydrych fon Haek tak rišuče ta poslidovno zasudžuvav socíallni prava. Adže vsi vony postautt iz charakternoi dlia socíalizmu, imanentno vlastyvoi jomu «rozpodillnoi spravedlyvosty». A na perekonannia Haeka, deržavna polityka, ščo mae za ideál rozpodillnu spravedlyvistt, vede do znyščennia pravovoi deržavy.

Tak čy tak usi my (prynajmni fachovi konstytuciónalisty) povynni rozumity, ščo Ukrainsska deržava je ne prosto socíallnou, a socíalistyčnou za konstytucijnou sutnistiu. Spravžniu ž socíallnu deržavu, za vsich možlyvych zastereženn, bulo vyhadano z «neperebornoi marksystsskoi spokusy» j zaprovadženo u krainach, jaki ne mautt dosvidu šyrokomasštabnoho socíalizmu. My ž maemo cej dosvid u nadlyšku, ce naša konstytucijna zolota akcía (billšistt moich koleg poky ščo iz cym ne pohodyttsia).

Ba billše, same v ciomu — prozaičnomu dlia Zachodu ta dramatyčnomu (inodi do tragizmu) dlia nas — sensi Ukraina mohla b navčaty Evropu, a ne včytysia u nei. Jak ce vže ne raz buvalo, podibni reči čomuss krašče usvidomliuutt ne spivvitčyznyky, a nebajduži do polityčnoi istorii Schidnoi Evropy avtsajdery. Pavlo-Robert Magočij iz Toronta, Serhij Jekellčyk z Universytetu Viktorii (Kanada) i Tymoti Snajder iz Jejllsskoho universytetu pyšutt na ci temy prystrasniše ta vražaučiše, niž naši vitčyzniani profesory ta akademiky.

Prote ščo nam varto zdijsnyty protiahom cioho časovoho vidtynku? Dumau, ščo u nas «pozytyvni» socíallni prava druhoho pokolinnia povynni praciuvaty vyniatkovo u biudžetnij (movby «prynyzlyvij» dlia vynachidlyvoi ta zapovziatoi liudyny) sferi. Ce označae, ščo deržava mae pestyty j plekaty na hidnomu rivni lyše tych, chto u bukvallnomu sensi povnistiu prysviatyv sebe služinniu deržavi. Vid cioho lokallnoho paternalizmu nam ne vtekty, bo nadto bahato zaležytt vid siroi ta nudnoi deržavy.

ščo ž do rešty spivhromadian, jich varto bulo b čymskorše zvillnyty vid vseosiažnoho deržavnoho pikluvannia, liubovi i turboty. Inakše Iv Montan, u jakoho «soncem spovnena holova» (taku nazvu mala joho avtobiógrafična knyžka, vydana u SRSR 1956 roku), ryzykue staty odnym iz našych zarubižnych prorokiv. Jakoss, pryichavšy u hosti z Francii do SRSR, vin zaúvažyv: «Vy spravdi ščaslyvi, oskillky ne pidozriuete, naskillky naspravdi neščasni».

My zobovjazani dumaty pro ce, bo majbutnie znyščennia vizovoho režymu povynno ne odrazu, ale dovoli suttievo zminyty populiarne sered nas provincijne uavlennia pro «hidný» (proektna redakcía normy vid Konstytucijnoi Komisii, 2015) abo «dostatnij» (čynna redakcía st. 48 Konstytucii Ukrainy) žyttievý rivenn dlia seredniostatystyčnoho indyvida. I todi naš pompezno-rytoryčný konstytuciónalizm zmože ostatočno kanuty v Letu.

Ja ne znau v detaliach, jak ce vidbuvatymettsia. Ale vže siohodni čynnu redakcíu tretioi častyny st. 22 Osnovnoho Zakonu, jaka vvažae za neprypustyme budd-jake «zvužennia zmistu i obsiahu isnuučych [v Ukraini] prav ta svobod», varto bulo b zaminyty formulou, ščo billše vidpovidae zdorovomu hluzdu: «ne dopuskaettsia porušennia konstytucijnych prav ta svobod». Pry ciomu onovlený perelik konstytucijnych prav ta svobod povynen vidpovidaty potrebam díallnoho i ambicijnoho indyvida, a ne vychovancia iz syrotyncia dlia well off, ščo opynyvsia za bortom «reállnych perevah socíalizmu».

U budd-jakomu vypadku konstytucijnym suddiam varto bulo b nahadaty, ščo morallno-etyčný maksymalizm Rozdilu II ukrainsskoho Osnovnoho Zakonu, jaký vpadae u viči, je siohodni ne tak vyavom turboty pro liudynu, jak svidčenniam dogmatyčno sproščenoho spryjniattia pravovoi reállnosty našych battkiv-zasnovnykiv. Jakščo včasno ne vidmovytysia vid cíei «vseperemožnoi» ideologii, to rano čy pizno narod znenavydytt Ukrainssku (teper uže ne radianssku) deržavu razom z jii Osnovnym Zakonom za ti sami nepravdu, neščyristt, nespravedlyvistt ta lycemirstvo, ščo buly vlastyvi vnutrišnij i zovnišnij polityci SRSR.

Okrim toho, zdaettsia, u našij teperišnij konkurencii z paternalistsskou Rosíeu «socíallna» deržava Ukraina pryrečena na chronične fíasko. Bo skupý ta vuzzký paternalizm zavždy prohrae ščedrišomu ta billšomu paternalizmovi.

Zovsim neščodavno pid čas odnoho z obhovorenn konstytucijnoi kategorii svobody naúkova avdytoría zitknulasia z paradoksallnym argumentom. Adže jakščo spyratysia na formallno zakriplený u st. 3 Konstytucii Ukrainy perelik «najvyščych socíallnych cinnostej», to aneksíu ukrainsskoho Krymu ta zachoplennia častyny schidnych oblastej Ukrainy, ščo jich zdijsnyla Rosía, možna vytlumačyty u pozytyvnomu sensi. Adže i zahallna tryvalistt žyttia, i rivenn socíallnoho zabezpečennia (z ohliadu na nynišni reálii) u meškanciv na aneksovanych ta okupovanych zemliach, porivniano z analogičnymy pokaznykamy v Ukraini, najradše zrostutt.

Ciomu paradoksovi ne slid dyvuvatysia, bo ukrainsský Osnovný Zakon u redakcii 1996 roku stvoryly vychovani na komunistyčnij ideologii polityky ta jurysty-konstytuciónalisty, dlia jakych «neúchyllne pidvyščennia dobrobutu narodu» vid časiv Politbiura ta CK KPRS tradycijno bulo najvyščou metou. Ba billše, desiatylittia radiansskoi vlady spokusyly «materíalistyčnymy» cinnostiamy i prostych ukrainciv (Larysa Onyškevyč, SšA). U pidsumku sytuácía z ukrainsskymy ekonomičnymy pravamy ta jich garantíamy vyhliadae važko vyrišuvanou odrazu v dekillkoch vymirach ta sensach.

Ne varto zabuvaty i pro te, ščo, za vyniatkom korotkoho periódu konservatyvnoi polityky Ukrainsskoi Deržavy Pavla Skoropadsskoho, Centrallna Rada pid holovuvanniam Mychajla Hruševsskoho, Dyrektoría na čoli z Symonom Petliurou i navitt OÚN pid duumviratom Andría Mellnyka ta Stepana Bandery buly vidverto socíalistyčnymy (paternalistsskymy) za suttiu. Vrachovuučy podallši roky komunistyčnoho pravlinnia, ne slid dyvuvatysia tomu, ščo sytuácía z Krymom siohodni malo ne «obnadíue» — my vdalo vlaštuvaly svoe starše pokolinnia.

Tomu, aby ne staty ostatočno infantyllnou u polityko-pravovomu sensi, Ukraini neobchidno intensyvno zalučaty svoich hromadian do atmosfery konkurentnoi ta produktyvnoi svobody. Dlia cioho neobchidna podallša pryvatyzacía z peredanniam sillsskohospodarsskych zemellnych uhidd u pryvatni ruky z upovnovaženniamy volodinnia, korystuvannia ta rozporiadžennia. Ne vykliučeno, ščo cej zemellný transfert mohla by suprovodžuvaty zaborona na vidčužennia protiahom odnoho-dvoch rokiv, doky vstanovliattsia ciny i liudy «znovu» zvyknutt do zemli (profesor Volodymyr Butkevyč).

Ce neobchidno zrobyty i dlia toho, ščob ne pokladaty vidpovidallnistt za kontrastni «nepivsski» ciny, a takož kapitalistyčne «irraciónallne» spožyvactvo na deržavu. Svoho času Frensys Fukuama pysav, ščo u SšA zumily zberehty ta posylyty svoi pozycii u sviti zavdiaky vlasnij viddanosti etyci… irraciónallnoho pervnia.

Spravdi, konstytucijna systema, ščo poturae prydbanniu kadylakiv ta damsskych sumočok vid «Louis Vuitton», skladno poednuettsia z rozpodillnou spravedlyvistiu ta paternalizmom. Ba billše, zdorova ekonomika vzahali slabo uzhodžuettsia z raciónallnym pidchodom. Symvolični vytvory Henri Mura ta Mari Loransen u zachidnomu sviti cinuuttsia nabahato dorožče za materíalistyčni bentli ta jaguáry. Logično, ščo cia obstavyna zazvyčaj ne nadychae svidomych i pidsvidomych (intuityvnych) marksystiv.

«Turbotlyva jak babusia» (Džon Grej) deržava, jak pravylo, ne terpytt kontrastiv i paradoksiv torhivli. I lyše villna ekonomika zdatna po-spravžniomu nasolodžuvatysia nymy. Rynok zbalansovue praktyčno budd-jaký popyt i propozycíu, tomu j use terpytt. Na žall, rozuminnia cíei zakonomirnosty sered predstavnykiv ukrainsskoho isteblišmentu trapliaettsia ne nadto často. Jizdyty na dorohych zachidnych limuzynach ta rozumity sutnistt ekonomičnych zakoniv Zachodu — rizni reči. Na vidminu vid kreátyvnoi inteligencii Kytau, prybaltijciv ta poliakiv, ukrainci za 25 rokiv nezaležnosty masovo v amerykansskych universytetach ne navčalysia.

Navpaky, pomitno ponurý stan suspillnoi svidomosty ta pravosvidomosty v Ukraini daettsia vznaky u tomu, ščo vyroščeni v radiansskomu ta postradiansskomu osvitnich inkubatorach polityky ta jurysty na populiarnych telekanalach v unison zvynuvačuutt oligarchiv u vsich vitčyznianych bidach i neščastiach. U rozčaruvanniach ta provalach vynni bahatii, adže ničoho inšoho u nas nikoly ne navčaly.

Zmušený povtoriuvatysia (dyv. mou stattiu «Aksiómy konstytuciónalizmu i Osnovný Zakon Ukrainy» v «Ukrainsskomu časopysi mižnarodnoho prava», 2016, № 1), prote teperišnia sytuácía svidčytt pro te, ščo v Konstytucii Ukrainy bulo vid počatku porušeno ne lyše okremi normy universallnoho organičnoho konstytuciónalizmu, ale j strategično važlyvi pravovi zvjazky, aksiómatyčni (íerarchični) vuzly ta riady. Ne sumnivausia, ščo v podibnij sytuácii lyšenn terapevtyčnymy rišenniamy Konstytucijnoho Sudu z pryvodu socíallnych prav ne obijtysia.

Zvisno, villno rozmirkovuvaty u krytyčnomu dusi ta vidpovidaty za konkretnu polityku — rizni reči. Nevypravdano roztiahnený majže na vse CHCH stolittia ukrainsský socíalizm spravdi zrobyv narod objektom, a vladu — subjektom paternalizmu. Ta navriad čy navitt stalinizmu bulo do snahy zminyty liudsski instynkty. Pid vplyvom teroru utvoryvsia syllný i masový socíallný refleks, ale vin lyše umovný.

Ukrainsskym pravnykam dovelosia svoho času vyvčaty dosvid reálizacii v Ukraini zemellnoi reformy Petra Stolypina. Jak vyplyvalo z vyavlenych v archivi dokumentiv, reforma u centrallnij častyni Rosii probuksovuvala, seliany vidmovlialysia tam vid vidrubiv i povertalysia v hromadu. Utim, na peryferii imperii, v Ukraini, reforma vse-taky dala očikuvaný efekt (rizke j suttieve pidvyščennia sillsskohospodarsskoi produktyvnosty, jak ja rozumíu). Schože, ščo prezydent Leonid Kučma svoho času mav racíu: Ukraina — ne Rosía.

Povertaučyss do porušenoi na počatku temy, chotilosia b išče raz vyslovyty vpevnenistt u tomu, ščo bez kapitalizacii vlasnosty i povernennia zemli narodu ukrainsske suspillstvo ta deržava ryzykuutt išče hlybše zahruznuty u svoich nezdijsnenych bažanniach. Adže majže po vsiomu perymetru našych kordoniv stalo pomitno «krašče». Napryklad, kapitalistyčna Pollšča (dorohy, hoteli, socíallna infrastruktura zahalom) uže ne peršý rik «znosytt holovu» ukrainsskym turystam. Uhorci utrymuutt zrazkovi hoteli na ukrainsskomu Zakarpatti, i pro ce takož usi znautt.

Na ciomu tli Ukraini, jak i raniše, brakue indyviduállnoi svobody, vidpovidallnosty ta neobmeženoi pidpryemnycckoi inicíatyvy. I jakščo ukrainsskomu zakonodavcevi vystačytt narešti intuicii ta mudrosty dovesty vse do ladu, to pytannia pro socíallni prava ta jich garantii, ščo siohodni, jak zdaettsia, važko vyrišyty, majže nepomitno zalyšatt konstytucijný poriadok denný.

OBHOVORENNIA