Dostupna utopìa

00-italija

Na referendumi mynulyh vyhidnyh szvejcarci vidkynuly propozycìu bezumownogo bazovogo dohodu (BBD).

Jak pysze Leonid Berszydsskyj, pravyllnyj vysnovok, jakyj mozsna z ciogo zrobyty, poliagae v tomu, sco planka takoi propozycii — reguliarno platyty kozsnomu gromadianynu pewnu sumu groszej bez vykonannia roboty (i bez budd-jakyh inszyh umov) — bula postawlena nadto vysoko, nadto rano ta v misći, de, pewno, jii najmensze potrebuvaly. Pohovaty samu ideu, jak vin takozs pysze, bulo b nepravyllnym vysnowkom.

Odnym iz zawdann organizatoriv referendumu bulo stvoryty dyskusìu i poszyryty znannia pro BBD — ideu, jaku stolittiamy shvaliuvaly najkrasci myslyteli z vsiogo politycsnogo spektru, ale jaka nikoly ne distala tryvalogo szyrokogo poszyrennia. Stosowno dyskusii — vony, bez sumnivu, ciogo dosiagly. Ale, jaksco sudyty z finansovoi presy, billszistt reäkcij buly radsze negatywnymy. The Economist zapustyv korysnyj vyznacsnyk-kallkuliator ta znevazslyvu peredovyciu. Na storinkah Finacial Times oboe moih koleġ, Dzson Kej ta Alan Bitti, skarzsylysia, sco idea ne po kyszeni.

Ja vzse pysav ranisze pro perevagy BBD, jakyj jmovirno eventuällno pidvyscuvatyme jak zalucsenistt v robotu, tak i dobrobut. Zamistt togo, scob osporiuvaty perevagy, skeptyky shyllni zoseredzsuvaty svou uvagu na kosztah: ciu rics, prypuskautt vony, dobre by bulo maty, ale spustittsia na zemliu. Prote tverdzsennia pro gadanu ekonomicsnu nereälistycsnistt BBD mautt, na zsall, tendencìu do intelektuällnogo zatumaniuvannia.

Odna z plutanyn jde vid pytannia, jak vymiriaty vytraty na niogo. Dzson Kej pysze: «Vyznacste i zapyszitt, jaka csastka seredniogo dohodu na duszu naselennia pidhodyla b dlia bezumownogo osnownogo dohodu. Peresicsno vygliadae 30 vidsotkiv; csy, mozslyvo, rozumnisze 50 vidsotkiv? Zapysane vamy csyslo je csastkou naciönallnogo dohodu, jakyj buv by adsorbovanyj vytratamy na bazovyj dohid».

Prote «serednij dohid» v ciliah vyznacsennia pryjniatnogo riwnia bazovogo dohodu — ce ne te same, sco «naciönallnyj dohid» (tobto vse, sco vyrobliae ekonomika, jii valovyj vnutrisznij produkt). Scob vyznacsyty pravyllnyj rivenn BBD dorecsno zgadaty csystyj domatorsskyj dohid — sumu, sco peresicsno zalyszaettsia v domaszniomu gospodarstvi pislia splaty podatkiv, ta transfery, sco zabezpecsuutt materiällnyj zsyttievyj standart. Ġarantuvannia riwnia v 50% ciogo, bez sumnivu, mozsna vvazsaty pryjniatnym, navitt duzse pryjniatnym. Ale u Velykobrytanii, napryklad, «csystyj dohid» (jakym domatory dysponuutt, scob vytracsaty) — ce mensze dvoh tretyn naciönallnogo dohodu (togo, sco derzsava vytracsae, jaksco ne pozycsae v inszyh krain). Tozs vyplata 50% teperiszniogo csystogo dohodu kozsnomu gromadianynu bude, takym csynom, kosztuvaty bilia 33% naciönallnogo dohodu.

Ce vse sce velyke csyslo. Jogo rytorycsnyj efekt musyv by vyklykaty v uavi obraz dywnym csynom transformovanoi derzsavy, jaka kontroliue znacsnu csastynu ekonomiky. Takyj zse vysnovok nam lyszaettsia zrobyty z csudovogo interaktywnogo kallkuliatora na sajti The Economist, jakyj dlia riadu krain pokazue, skillky vony zaraz vytracsautt na soczahyst, ta, vyhodiacsy z prypuscennia, sco ci groszi dostupni dlia BBD jak allternatyvy, dozvoliae csytacsu vyrahuvaty naskillky potribno pidniaty podatky dlia pewnogo riwnia BBD. Otozs, dlia Brytanii, napryklad, BBD na riwni pryblyzno tretyny seredniogo VVP na duszu naselennia vymagalo b zbillszennia podatkovyh zboriv na cilyh 15%.

Odnak ce vvodytt v omanu. Ne lysze tomu, sco cyfry na The Economist desco nepravyllni (u niogo brytansski potocsni podatkovi zbory skladautt 33% VVP, hocsa povynno buty 36%). Znacsno vazslyvisza insza plutanyna, sco ciogo razu stosuettsia togo, skillky my vytracsaemo na sociällni vyplaty.

Csastka uriadovyh podatkovyh zboriv i redystrybutywnyh vytrat ekonomiky ne vkliucsae podatkovyh pillg ta spysann, de derzsava vybirkovo utrymuettsia vid obkladannia normallnymy podatkamy. Jaksco taki «podatkovi vytraty» — tehnicsnyj termin dlia nezibranyh kosztiv — buly b vkliucseni v podatkovi nadhodzsennia i vytraty, to vygliadalo by, sco vsi bagati krainy vzse mautt nabagato billszi vyplaty.

Vizzmimo pillgy zi splaty prybutkovogo podatku v Objednanomu Koroliwstvi, vidpovidno do jakogo perszi 11 tysiacs funtiv sterlingiv zvillniauttsia vid ciogo podatku. Ce dae majzse 100 milljardiv funtiv sterlingiv podatkovogo dohodu scoricsno. Jaksco zamistt pillg, prybutkovyj podatok obkladatymettsia vid perszogo zaroblenogo penni, a lysz potim povertatymettsia u takij samij killkosti jak i teperisznia materiällna dopomoga, to csy hocs jakoss zbillszywsia by tiagar? Zvycsajno, ni — hocsa stalo by billsz prozorym i vidkrytym te, sco taka polityka zdebillszogo prynosytt vygodu tym, hto perebuvae u verhniomu kvintyli rozpodilu dohodiv (taka groszova dopomoga najbillsz vygidna tym, hto zarobliae pryblyzno vid 40 do 100 tysiacs funtiv sterlingiv). Derzsawne strahuvannia deakym praciwnykiv kosztuvae sce 50 milljardiv funtiv sterlingiv. Razom ci vylucsennia skladautt blyzzko 10% VVP, jakyj zaraz pererozpodiliaettsia (cserez nestiagnennia) v duzse regresywnij maneri.

Uriad velykoduszno informue nas pro bagato takyh inszyh pryhovanyh vydatkiv, a BBD stalo b pidstavou dlia usunennia bagatioh z nyh. I taku zs sytuäcìu mozsna znajty v billszosti inszyh krain; Aleksandr Golt obgovoriue cyfry, sco stosuuttsia USA, u svoij kolonci dlia Quartz.

Sprava v tomu, sco vyplaty na BBD mozsutt vygliadaty billszymy, nizs my vzse maemo, ale nasprawdi billszymy vony ne budutt. Z inszogo boku, BBD mozse buty tak oformlenyj (jako podatkovi vytraty), scob vyplaty vydavalysia menszymy. Oformlennia BBD jak podatkovogo kredytu, jakyj liudy oderzsuutt navitt, jaksco platiatt nuliovi podatky, a todi stiaguvaty sumu netto podatku — oznacsatyme lysze te, sco ti, hto najmensze zarobliautt, faktycsno otrymautt vyplaty z derzsawnoi skarbnyci. Todi dlia bagatszyh BBD rahuvatymettsia podatkovymy vytratamy.

Sco dijsno je prawdou — ce te, sco BBD potrebue vyscyh, nizs billszistt krain stiague nyni, podatkovyh stavok dlia osib, sco billsze zarobliautt. BBD je dystrybutywnym, odnak ce lysze csastyna pytannia. Nedawnie modeliuvannia Howarda Rida i Stuarta Lansly pokazue, sco scedra systema BBD dlia Objednanogo Koroliwstva (sco zberezse billszistt isnuucsyh dopomog nedotorkanymy, vkliucsno z derzsawnou pensìeu i subsydìeu na zsytlo) mozse pownistiu finansuvatysia za rahunok kombinovanogo prybutkovogo podatku i derzsawnyh strahovyh stavok na riwni 35% dlia osnownoi grupy (proty 32% siogodni), 55% dlia vyscoi grupy (proty 42% siogodni) i 60% dlia najvyscoi grupy (proty 47% siogodni).

Ce je rizkym zbillszenniam podatkiv dlia verhniogo kvintylia platnykiv podatkiv (hocsa, zvycsajno, vony csastkovo budutt kompensovani samym BBD). Odnak, vrahujte take: v brytansskij universallnij kredytnij systemi, odynoki platnyky podatkiv, sco zarobliautt 10-18 tysiacs funtiv sterlingiv, stykauttsia z faktycsnou stawkou podatku [tobto pry opodatkuvanni dodatkovoi odynyci otrymanogo dohodu — Z] na riwni 76% cserez vidmovu pry dopomozi za potrebou. Ti, hto zarobliae ponad 100 tysiacs funtiv sterlingiv, stykauttsia zi stawkou 63% cserez vidmovu v neopodatkovanomu minimumi. Z podibnymy stawkamy stykauttsia battky, sco zarobliautt 50 – 60 tysiacs funtiv sterlingiv pry vidmovi v dopomozi na dytynu.

Korotsze kazsucsy, pomirkovani, ale rozumni shemy BBD zowsim ne robliatt tiagar billszym za vzse isnuucsyj v najbagatszyh krainah. Vony vymagautt faktycsnyh stavok opodatkuvannia ne vyscyh, zate billsz csesnyh i rozmirno rozdilenyh, anizs vzse isnuucsi. Lejborystsska partìa v Objednanomu Koroliwstvi, mabutt, rozgliadae ciu ideu. Je argumenty za csy suproty nei — deaki z nyh rozjasniattsia v hodi eksperymentiv, sco prohodiatt u Finliandii, Niderlandah ta v inszyh misćiah, prote dostupnosti sered nyh nema.

*   *   *

Č, Š, Ž, ý »

Na referendumi mynulych vychidnych švejcarci vidkynuly propozycìu bezumovnoho bazovoho dochodu (BBD). Jak pyše Leönid Beršydsský, pravyllný vysnovok, jaký možna z cioho zrobyty, poliahae v tomu, ščo planka takoi propozycii — reguliarno platyty kožnomu hromadianynu pevnu sumu hrošej bez vykonannia roboty (i bez budd-jakych inšych umov) — bula postavlena nadto vysoko, nadto rano ta v misci, de, pevno, jii najmenše potrebuvaly. Pochovaty samu ideu, jak vin takož pyše, bulo b nepravyllnym vysnovkom.

Odnym iz zavdann organizatoriv referendumu bulo stvoryty dyskusìu i pošyryty znannia pro BBD — ideu, jaku stolittiamy schvaliuvaly najkrašči myslyteli z vsioho polityčnoho spektru, ale jaka nikoly ne distala tryvaloho šyrokoho pošyrennia. Stosovno dyskusii — vony, bez sumnivu, cioho dosiahly. Ale, jakščo sudyty z finansovoi presy, billšistt reäkcij buly radše negatyvnymy. The Economist zapustyv korysný vyznačnyk-kallkuliator ta znevažlyvu peredovyciu. Na storinkach Finacial Times oboe moich koleg, Džon Kej ta Alan Bitti, skaržylysia, ščo idea ne po kyšeni.

Ja vže pysav raniše pro perevahy BBD, jaký jmovirno eventuällno pidvyščuvatyme jak zalučenistt v robotu, tak i dobrobut. Zamistt toho, ščob osporiuvaty perevahy, skeptyky schyllni zoseredžuvaty svou uvahu na koštach: ciu rič, prypuskautt vony, dobre by bulo maty, ale spustittsia na zemliu. Prote tverdžennia pro hadanu ekonomičnu nereälistyčnistt BBD mautt, na žall, tendencìu do intelektuällnoho zatumaniuvannia.

Odna z plutanyn jde vid pytannia, jak vymiriaty vytraty na nioho. Džon Kej pyše: «Vyznačte i zapyšitt, jaka častka serednioho dochodu na dušu naselennia pidchodyla b dlia bezumovnoho osnovnoho dochodu. Peresično vyhliadae 30 vidsotkiv; čy, možlyvo, rozumniše 50 vidsotkiv? Zapysane vamy čyslo je častkou naciönallnoho dochodu, jaký buv by adsorbovaný vytratamy na bazový dochid».

Prote «serednij dochid» v ciliach vyznačennia pryjniatnoho rivnia bazovoho dochodu — ce ne te same, ščo «naciönallný dochid» (tobto vse, ščo vyrobliae ekonomika, jii valový vnutrišnij produkt). Ščob vyznačyty pravyllný rivenn BBD dorečno zhadaty čystý domatorsský dochid — sumu, ščo peresično zalyšaettsia v domašniomu hospodarstvi pislia splaty podatkiv, ta transfery, ščo zabezpečuutt materiällný žyttievý standart. Garantuvannia rivnia v 50% cioho, bez sumnivu, možna vvažaty pryjniatnym, navitt duže pryjniatnym. Ale u Velykobrytanii, napryklad, «čystý dochid» (jakym domatory dysponuutt, ščob vytračaty) — ce menše dvoch tretyn naciönallnoho dochodu (toho, ščo deržava vytračae, jakščo ne pozyčae v inšych krain). Tož vyplata 50% teperišnioho čystoho dochodu kožnomu hromadianynu bude, takym čynom, koštuvaty bilia 33% naciönallnoho dochodu.

Ce vse šče velyke čyslo. Joho rytoryčný efekt musyv by vyklykaty v uavi obraz dyvnym čynom transformovanoi deržavy, jaka kontroliue značnu častynu ekonomiky. Taký že vysnovok nam lyšaettsia zrobyty z čudovoho interaktyvnoho kallkuliatora na sajti The Economist, jaký dlia riadu krain pokazue, skillky vony zaraz vytračautt na soczachyst, ta, vychodiačy z prypuščennia, ščo ci hroši dostupni dlia BBD jak allternatyvy, dozvoliae čytaču vyrachuvaty naskillky potribno pidniaty podatky dlia pevnoho rivnia BBD. Otož, dlia Brytanii, napryklad, BBD na rivni pryblyzno tretyny serednioho VVP na dušu naselennia vymahalo b zbillšennia podatkovych zboriv na cilych 15%.

Odnak ce vvodytt v omanu. Ne lyše tomu, ščo cyfry na The Economist deščo nepravyllni (u nioho brytansski potočni podatkovi zbory skladautt 33% VVP, choča povynno buty 36%). Značno važlyviša inša plutanyna, ščo cioho razu stosuettsia toho, skillky my vytračaemo na sociällni vyplaty.

Častka uriadovych podatkovych zboriv i redystrybutyvnych vytrat ekonomiky ne vkliučae podatkovych pillh ta spysann, de deržava vybirkovo utrymuettsia vid obkladannia normallnymy podatkamy. Jakščo taki «podatkovi vytraty» — techničný termin dlia nezibranych koštiv — buly b vkliučeni v podatkovi nadchodžennia i vytraty, to vyhliadalo by, ščo vsi bahati krainy vže mautt nabahato billši vyplaty.

Vizzmimo pillhy zi splaty prybutkovoho podatku v Objednanomu Korolivstvi, vidpovidno do jakoho perši 11 tysiač funtiv sterlinhiv zvillniauttsia vid cioho podatku. Ce dae majže 100 milljardiv funtiv sterlinhiv podatkovoho dochodu ščorično. Jakščo zamistt pillh, prybutkový podatok obkladatymettsia vid peršoho zaroblenoho penni, a lyš potim povertatymettsia u takij samij killkosti jak i teperišnia materiällna dopomoha, to čy choč jakoss zbillšyvsia by tiahar? Zvyčajno, ni — choča stalo by billš prozorym i vidkrytym te, ščo taka polityka zdebillšoho prynosytt vyhodu tym, chto perebuvae u verchniomu kvintyli rozpodilu dochodiv (taka hrošova dopomoha najbillš vyhidna tym, chto zarobliae pryblyzno vid 40 do 100 tysiač funtiv sterlinhiv). Deržavne strachuvannia deakym pracivnykiv koštuvae šče 50 milljardiv funtiv sterlinhiv. Razom ci vylučennia skladautt blyzzko 10% VVP, jaký zaraz pererozpodiliaettsia (čerez nestiahnennia) v duže regresyvnij maneri.

Uriad velykodušno informue nas pro bahato takych inšych prychovanych vydatkiv, a BBD stalo b pidstavou dlia usunennia bahatioch z nych. I taku ž sytuäcìu možna znajty v billšosti inšych krain; Aleksandr Holt obhovoriue cyfry, ščo stosuuttsia SŠA, u svoij kolonci dlia Quartz.

Sprava v tomu, ščo vyplaty na BBD možutt vyhliadaty billšymy, niž my vže stosumo, ale naspravdi billšymy vony ne budutt. Z inšoho boku, BBD može buty tak oformlený (jako podatkovi vytraty), ščob vyplaty vydavalysia menšymy. Oformlennia BBD jak podatkovoho kredytu, jaký liudy oderžuutt navitt, jakščo platiatt nuliovi podatky, a todi stiahuvaty sumu netto podatku — označatyme lyše te, ščo ti, chto najmenše zarobliautt, faktyčno otrymautt vyplaty z deržavnoi skarbnyci. Todi dlia bahatšych BBD rachuvatymettsia podatkovymy vytratamy.

Ščo dijsno je pravdou — ce te, ščo BBD potrebue vyščych, niž billšistt krain stiahue nyni, podatkovych stavok dlia osib, ščo billše zarobliautt. BBD je dystrybutyvnym, odnak ce lyše častyna pytannia. Nedavnie modeliuvannia Hovarda Rida i Stiuarta Lansli pokazue, ščo ščedra systema BBD dlia Objednanoho Korolivstva (ščo zbereže billšistt isnuučych dopomoh nedotorkanymy, vkliučno z deržavnou pensìu i subsydìeu na žytlo) može povnistiu finansuvatysia za rachunok kombinovanoho prybutkovoho podatku i deržavnych strachovych stavok na rivni 35% dlia osnovnoi grupy (proty 32% siohodni), 55% dlia vyščoi grupy (proty 42% siohodni) i 60% dlia najvyščoi grupy (proty 47% siohodni).

Ce je rizkym zbillšenniam podatkiv dlia verchnioho kvintylia platnykiv podatkiv (choča, zvyčajno, vony častkovo budutt kompensovani samym BBD). Odnak, vrachujte take: v brytansskij universallnij kredytnij systemi, odynoki platnyky podatkiv, ščo zarobliautt 10 – 18 tysiač funtiv sterlinhiv, stykauttsia z faktyčnou stavkou podatku [tobto pry opodatkuvanni dodatkovoi odynyci otrymanoho dochodu — Z] na rivni 76% čerez vidmovu pry dopomozi za potrebou. Ti, chto zarobliae ponad 100 tysiač funtiv sterlinhiv, stykauttsia zi stavkou 63% čerez vidmovu v neöpodatkovanomu minimumi. Z podibnymy stavkamy stykauttsia battky, ščo zarobliautt 50 – 60 tysiač funtiv sterlinhiv pry vidmovi v dopomozi na dytynu.

Korotše kažučy, pomirkovani, ale rozumni schemy BBD zovsim ne robliatt tiahar billšym za vže isnuučý v najbahatšych krainach. Vony vymahautt faktyčnych stavok opodatkuvannia ne vyščych, zate billš česnych i rozmirno rozdilenych, aniž vže isnuuči. Lejborystsska partìa v Objednanomu Korolivstvi, mabutt, rozhliadae ciu ideu. Je argumenty za čy suproty nei — deaki z nych rozjasniattsia v chodi eksperymentiv, ščo prochodiatt u Finliandii, Niderlandach ta v inšych misciach, prote dostupnosti sered nych nema.

OBHOVORENNIA