Čomu heťman Skoropadśkyj ulitku 1918 r. vdavsia do ekonomičnoji blokady Krymu?

Ekonomična izoliacija pryzvela do suttievoho pohiršennia prodovoľčoho stanovyšča. U Simferopoli j Sevastopoli zaprovadyly kartkovu systemu. Krymčany počaly tysnuty na uriad, vymahajučy objednannia z Ukrajinoju.

Jak vidomo, u krymśkomu pytanni lidery Centraľnoji Rady vychodyly z tohočasnych ujavleń pro majbutniu federatyvnu konstrukciju novoji demokratyčnoji Rosiji, do skladu jakoji maly b uvijty jak Ukrajina, tak i Krym. Pivostriv ne vvažavsia ukrajinśkoju etničnoju terytorijeju i joho status na perehovorach u Bresti ne obhovoriuvavsia.

Tiľky v umovach zviľnennia Ukrajiny vid biľšovykiv navesni 1918 r. uriad usvidomyv važlyvisť volodinnia pivostrovom i Čornomorśkym flotom. Bulo naviť zrobleno sprobu zajniaty strategični objekty u Krymu, odnak nimećke komanduvannia prymusylo UNR vyvesty svoji vijśkovi pidrozdily z pivostrova.

Polityka Nimeččyny ščodo Krymu ne mala čitkoji zahaľnoderžavnoji vyznačenosti. V umovach vijny providnu roľ vidihravalo verchovne komanduvannia, zokrema general E. Liudendorf.

Krym rozhliadavsia jak strategično važlyvyj placdarm prosuvannia interesiv Rajchu u blyźkoschidnomu napriamku ta podaľšoji nimećkoji kolonizaciji Pryčornomorja.

Vodnočas nimci maly rachuvatysia z pozycijeju krymśkotatarśkoho naselennia, jake skladalo tretynu žyteliv pivostrova, a takož z interesamy Tureččyny u ciomu regioni. Ščodo domahań ukrajinśkoji storony, to jich ne bulo vrachovano.

Pryjšovšy u kinci kvitnia 1918 r. do vlady, heťman P. Skoropadśkyj zajniav tverdu pozyciju ščodo Krymu i Čornomorśkoho flotu.

Na zasidanni Rady Ministriv 7 travnia rozhliadalosia pytannia pro kordony Ukrajiny. V uchvalenij postanovi zaznačalosia: “Zvernuty osoblyvu uvahu na neobchidnisť pryjednannia Krymu do Ukrajiny”.

10 travnia heťman napravyv poslu Nimeččyny A. Mummu oficijnu notu, v jakij nahološuvalosia na ekonomičnych zvjazkach Ukrajiny z Krymom, zvidky postačajeťsia siľ, vyno, tiutiun, sadovyna. Vkazuvalosia, ščo bez Krymu Ukrajina vyjavyťsia vidrizanoju vid Čornoho moria.

Z prylučenniam Krymu tisno povjazane pytannia Čornomorśkoho flotu, jakyj čerez zastarilisť nemaje žodnoji cinnosti dlia Nimeččyny, ale vtrata joho Ukrajinoju stane boliučym udarom po nacíonaľnij hordosti ukrajinśkoho narodu. Na zaveršennia P. Skoropadśkyj zapevniav, ščo peredača Krymu zrobyla b Ukrajinu micnym i virnym sojuznykom nimećkoji deržavy.

U seredyni travnia v Ministerstvi zakordonnych sprav vidbulasia narada ščodo krymśkoji problemy za učastiu uriadovciv, vijśkovych ta naukovciv.

Vidomyj pravnyk A. Bohajevśkyj zajavyv, ščo bez Krymu Ukrajina bude vidkynuta na schid i pivnič, v obijmy Moskvy, a samostijnisť heťmanatu bude iliuzornoju. Joho pidtrymaly inši učasnyky narady — M. Vasylenko, A. Halip, O. Ejcheľman.

Hlava MZS D. Dorošenko napravyv lysta nimećkomu j avstro-uhorśkomu posoľstvam pro oficijnu pozyciju ukrajinśkoho uriadu u krymśkomu pytanni. V niomu zaznačalosia:

“Stojučy na pryncypi samooznačennia, ne bažajučy porušuvaty voli naselennia, narešti, rozumijučy rizni vidminy v žytti Krymu, Ukrajinśkyj uriad vvažaje, ščo pryjednannia Krymu može vidbutyś na avtonomnych pidstavach”.

Odnak vyrišaľna roľ u vyznačenni statusu Krymu vse ž naležala nimećkym vijśkovym. Z dozvolu komanduvača rozkvartyrovanoho na pivostrovi korpusu generala R. Koša u červni bulo sformovano miscevyj uriad. Joho očolyv general-lejtenant Matvij (Sulejman) Suľkevyč — za pochodženniam lytovśkyj tataryn, kolyšnij komandyr 1-ho Musuľmanśkoho korpusu, perekonanyj monarchist prorosijśkoji orijentaciji.

V uriadovomu zvernenni do naselennia prohološuvalasia samostijnisť pivostrova do zjasuvannia joho mižnarodnoho stanovyšča, vidnovlennia zakonnosti ta poriadku.

Kerivnyctvo Ukrajinśkoji Deržavy ne vyznalo uriad S. Suľkevyča, pryrivniujučy joho do hubernśkoho starosty i napravliajučy dokumenty ukrajinśkoju movoju. Toj pryslav holovi Rady Ministriv F. Lyzohubu telegramu rizkoho zmistu, pidkreslyvšy, ščo vin ne “starosta”, a hlava uriadu samostijnoho kraju i napoliahaje na vstanovlenni vidnosyn rosijśkoju movoju.

Do reči, deržavnoju movoju v Krymu bulo prohološeno rosijśku, vodnočas oficijno mohly vykorystovuvatysia tatarśka i nimećka. Kerivnyctvo Krymu vidrazu zajnialo antyukrajinśki pozyciji. Zokrema S. Suľkevyč vydav rozporiadžennia: “V žodni vidnosyny z uriadom Ukrajiny ne vstupaty, a v razi otrymannia vymoh vid uriadu Ukrajiny taki ne vykonuvaty”.

U lypni 1918 r. ukrajinśko-krymśke protystojannia pohlybylosia. Za svidčenniamy D. Dorošenka, počalosia peresliduvannia ukrajinśkoji presy, vidmova pryjmaty telegramy j oficijni papery ukrajinśkoju movoju, pryznačeni do Krymu ukrajinśki povitovi starosty zmušeni buly zalyšyty pivostriv.

S. Suľkevyč vydav instrukciju pro oblaštuvannia kordonu z Ukrajinoju, namahajučyś zalyšyty za Krymom Čonhar z solianymy promyslamy ta Arabatśku strilku. U svoju čerhu ukrajinśkyj uriad chotiv vstanovyty kordon pivdenniše Perekopa. U misti utvorylosia dvi dumy ta komendatury. Neridko dochodylo do perestrilok miž kordonnymy vartamy.

Obydvi storony namahalysia zaručytysia pidtrymkoju nimećkoho komanduvannia. Odnak Berlin, ne zvažajučy na oficijne vyznannia Ukrajinśkoji Deržavy i nevyznannia Krymu, namahavsia zberihaty status-kvo, zalyšajučy obydva deržavnych utvorennia v jakosti satelitiv Nimeččyny.

P. Skoropadśkyj rozumiv velyku ekonomičnu zaležnisť Krymu vid Ukrajiny, zvidky postačalosia zerno, cukor, žyry, derevyna, metal, vuhillia ta inši tovary. U seredyni serpnia Rada Ministriv zaprovadyla ekonomičnu blokadu pivostrova. Bulo prypyneno zaliznyčne i morśke spolučennia, torhoveľni operaciji, poštovyj zvjazok toščo.

Na takyj krok ukrajinśki uriadovci navažylysia, vykorystovujučy istotni rozchodžennia u krymśkij polityci nimećkych vijśkovych z vidomstvom kanclera ta MZS. Očevydno, bula j nehlasna pidtrymka načaľnyka štabu komanduvannia grupy “Kyjiv” V. Hrenera ta posla A. Mumma, dlia jakych peršočerhovym zavdanniam stalo zabezpečennia postavok do Nimeččyny ukrajinśkoho chliba ta syrovyny, ščo zaležalo vid pozyciji heťmanśkoho uriadu.

Ekonomična izoliacija Krymu nevdovzi pryzvela do suttievoho pohiršennia prodovoľčoho stanovyšča naselennia, u Simferopoli j Sevastopoli bulo zaprovadženo kartkovu systemu. Pid zahrozoju opynyvsia vrožaj fruktiv čerez nemožlyvisť jich vyvozu tradycijnym spožyvačam za mežamy pivostrova.

Na uriad S. Suľkevyča počaly tysnuty promyslovci, sadivnyky, miscevi organy z metoju vidnovlennia vidnosyn z Ukrajinoju.

Zjizd Tavrijśkoho sojuzu borošnomeliv vyslovyvsia za ekonomične objednannia z heťmanatom.

Simferopoľśka spilka sadivnykiv zvernulosia do ukrajinśkoho i krymśkoho uriadiv z zaklykom skasuvaty taryfnu blokadu.

Predstavnyćke zibrannia delegativ torhovo-promyslovych organizacij, bankiv, kooperatyviv, biržovych tovarystv, prodovoľčych uprav vyslovylosia za mytne objednannia z Ukrajinoju.

Čymalo organiv zemśkoho i miśkoho samovriaduvannia vystupyly za vchodžennia Krymu do Ukrajinśkoji Deržavy na zasadach avtonomiji. Častyna prorosijśky orijentovanych dijačiv ubačala u pryjednanni Krymu do Ukrajiny možlyvisť u majbutniomu spiľnoho tranzytu do vidnovlenoji Rosiji.

Uriad heťmanatu takož užyvav zachodiv dlia aktyvizaciji hromadśko-polityčnoho žyttia ukrajinciv Krymu. Zokrema, pidtrymuvalosia vydannia hazet, pošyrennia literatury, stvorennia kuľturno-prosvitnyćkych oseredkiv.

U kinci serpnia vidbuvsia peršyj zjizd ukrajinśkych organizacij pivostrova, jakyj uchvalyv nyzku postanov ščodo podaľšoho rozhortannia mereži nacíonaľnych kuľturno-osvitnich ustanov, ukrajinomovnoji presy, kursiv ukrajinoznavstva toščo. Zjizd obrav koordynacijnyj organ — Krajovu ukrajinśku radu v Krymu.

Popry skladne prodovoľče stanovyšče kraju, nalaštovanisť riznych verstv naselennia na pokraščennia vidnosyn z Ukrajinoju, uriad S. Suľkevyča prodovžuvav polityku konfrontaciji. Joho emisary v Berlini — ministry D. Sajdamet i V. Tatyščev — domahalysia vid nimećkoho uriadu tysku na P. Skoropadśkoho z metoju zniattia ekonomičnoho embarho.

Odnak litni nevdači Nimeččyny na Zachidnomu fronti zrobyly jiji kerivnyctvo biľš postuplyvym ščodo namiriv heťmanatu pryjednaty Krym i otrymaty Čornomorśkyj flot.

Pid čas deržavnoho vizytu do Nimeččyny v peršij polovyni veresnia P. Skoropadśkyj faktyčno otrymav zhodu na vkliučennia Krymu do skladu Ukrajinśkoji Deržavy.

U Berlini vidbulasia joho zustrič z ministrom krymśkoho uriadu grafom V.Tatyščevym, jakyj, na dumku heťmana, “absoliutno zminyv svoji pohliady na krymśke pytannia”. Teper vin uvažav, ščo zlyttia Krymu z Ukrajinoju cilkom možlyve, ale pry umovi prypynennia ekonomičnoho bojkotu krymśkoho uriadu.

Bulo domovleno, ščo graf napravyť telegramu S. Suľkevyču pro pryjizd do Kyjeva delegaciji dlia zjasuvannia umov pryjednannia Krymu. P. Skoropadśkyj telegrafuvav holovi uriadu F. Lyzohubovi pro zniattia mytnoji blokady.

18 veresnia ce pytannia rozhliadalosia na zasidanni Rady Ministriv. Bulo uchvaleno tymčasovo prypynyty mytnu vijnu z Krymom za umovy nehajnoho prybuttia do Kyjeva vpovnovaženych osib dlia perehovoriv. Ministru finansiv doručalosia zniaty mytnyj ohliad vantaživ, jaki napravliajuťsia na pivostriv.

Bulo obumovleno, ščo perehovory pro zlyttia Krymu z Ukrajinoju majuť vesty vidpovidni ministry osobysto. Na vykonannia cijeji postanovy mytnyj kontroľ na čas ukrajinśko-krymśkych perehovoriv bulo deščo poslableno.

Ostatočne rišennia pro zniattia embarho na postavky tovariv do Krymu uchvaleno 15 lystopada 1918 r. na peršomu zasidanni novoho uriadu, očoliuvanoho S. Herbelem. U časi vono zbihlosia z vidstavkoju uriadu S. Suľkevyča, ale prypynennia mytnoji vijny z Krymom u postanovi pojasniuvalosia “novym napriamkom polityky Kabinetu stosovno Rosiji”, tobto zminoju polityčnoho kursu Ukrajiny na federuvannia z nebiľšovyćkoju Rosijeju.

Pytannia krymśkoji avtonomiji dlia P. Skoropadśkoho vtratylo aktuaľnisť.

OBHOVORENNIA