Evoliucionist Ihor Dzeverin: Dlia mene ne očevydno, čšo liudyna staje rozumnišoju

Ċomu żyvi organizmy maj że ne zminylysia, vidkoly tysiaċi rokiv tomu jich baċyly naṡi praṡċury? ċy pidtverd żujutt suċasni doslid żennia teoriju Darvina? Ċy maje religija ṡċoss spillne iz naukoju? Pro ce v me żach specprojektu Naukovyj pidchid rozpovidaje Ihor Dzeverin, doktor bìologiċnych nauk, zaviduvaċ viddilu evoliucijnoji morfologiji chrebetnych Instytutu zoologiji imeni I.Ṡmallhauzena NAN Ukrajiny. Sered joho naukovych interesiv – minlyvistt, porivniallna morfologija ta evoliucijna istorija ssavciv, istorija ta filosofija bìologiji. A ṡċe vin vva żaje, ṡċo ukrajinsska nauka maje rozvyvatysia ne z kyṡenn naukovciv-entuzìastiv, a z der żavnych grantovych program.

Pro evoliuciju liudyny

Evoliucija tryvaje vess ċas, vona ne zupyniajettsia, i ce stosujettsia ne tillky odnoklitynnych, a vzahali vsich żyvych istot. Praktyċno u nas na oċach vidbuvajuttsia zminy bahatioch roslyn i tvaryn, povjazani z klimatyċnymy ċynnykamy abo z liudsskym vplyvom na pryrodne seredovyṡċe. Jakṡċo hovoryty pro liudynu, to sta rokiv (tobto, ċotyrioch pokolinn), mo że, i zamalo dlia toho, ṡċob vidbulysia pomitni zminy, odnak liudyna tako ż evoliucìonuje.

Za ostanni tysiaċi rokiv my nabuly dejakych novych rys. Sered nych, napryklad, zdatnistt u doroslomu vici rozkladaty laktozu i, jak naslidok, żyvytysia molokom, imovirno, tako ż imunitet do dejakych chvorob.

Pro napriamky ruchu suċasnoji evoliuciji

Holovne dosiahnennia nauky pro evoliuciju v ostanni desiatylittia – ce mo żlyvistt analizuvaty genetyċnu informaciju żyvych istot. Ad że raniṡe pro genetyċni zminy naukovci maj że zav żdy diznavalysia za nepriamymy i vydymymy danymy (najċastiṡe, za zminamy budovy organizmiv, inodi fizìologiċnymy ċy ekologiċnymy zminamy). Teper vony ċytajutt genetyċni «teksty».

Mabutt, dali liudstvo diznajettsia, jak v rezulltati dij geniv utvoriujuttsia żyvi organizmy z jichnioju unikallnoju morfologijeju, fizìologijeju ta ekologijeju. Ad że henom mo żna rozghliadaty jak svojeridnyj nabir instrukcij z pobudovy organizmu. Jakṡċo instrukciji deṡċo zminylysia, to j organizm vyjde trochy inṡym. Same takyj proces postupovoji zminy instrukcij i le żytt v osnovi evoliucijnych peretvorenn. Suċasna nauka vyvċaje spivvidnoṡennia mi ż indyviduallnym rozvytkom organizmiv i jichnioju evoliucijeju. Do reċi, bahato idej, ṡċo le żatt v osnovi cioho napriamku, vyslovyv na poċatku XX stolittia naṡ spivvitċyznyk, vydatnyj evoliucìonist Ivan ṡmallhauzen.

Najbillṡ obgruntovanoju i najpoṡyreniṡoju teorijeju evoliuciji je narazi syntetyċna teorija evoliuciji. Ce pojednannia klasyċnoho darvinizmu ta klasyċnoji genetyky. Ce teorija Darvina, vykladena movoju genetyky za dopomohoju dosytt rozvynutoho matematyċnoho osnaṡċennia. Za ċas svoho isnuvannia vona uvibrala tako ż ċyslenni novi dani (molekuliarno-bìologiċni, zokrema). Rezulltat vyjavyvsia dosytt perekonlyvym, vin dobre pojasniuje ti javyṡċa, jaki my baċymo v żyvij pryrodi. Vodnoċas, rozuminnia evoliuciji, vlastyve syntetyċnij teoriji, vyjavylosia naproċud blyzzkym do toho, jak ujavliav evoliuciju Darvin.

Bezsumnivno, v teoriji evoliuciji zalyṡajettsia bahato nezrozumilych pytann. Je naukovci, ṡċo ne zhodni z darvinivsskym rozuminniam evoliuciji i rozrobliajutt vlasni evoliucijni teoriji. Dyskusija mi ż naukovciamy ṡċodo pryncypovych problem evoliuciji je pozytyvnym javyṡċem, bo spryjaje utoċnenniu teorij, vypravlenniu pomylok i postanovci novych zavdann.

Pro vymyrannia mamontiv

Popry vsi finansovi neharazdy, naukovi doslid żennia v Ukrajini tryvajutt, je naukovi dosiahnennia i v haluzi evoliucijnoji bìologiji. Napryklad, naukovciv davno cikavyla problema masovych neṡċodavnich (v paleontologiċnomu rozuminni, zvyċajno) vymyrann krupnych tvaryn (takych jak mamonty abo volochati nosorohy). Dechto vva żaje, ṡċo ci tvaryny vymerly vnaslidok klimatyċnych zmin, dechto – ṡċo pryċynoju vymyrannia bula dijallnistt pradavnich liudej. Ukrajinsskyj naukovecc Pavlo Puċkov naviv dosytt vahomi dokazy na korystt druhoji hipotezy. Dosytt imovirno, ṡċo ci vymyrannia spryċyneni naṡymy predkamy.

Pochod żennia ka żaniv bulo j zalyṡajettsia odnijeju z najskladniṡych problem evoliucijnoji bìologiji, peredusim ċerez te, ṡċo nevidomi sprav żni perechidni formy vid nazemnych ssavciv do ka żaniv. Dechto z naukovciv vva żav, ṡċo takymy perechidnymy formamy buly tvaryny, zdatni do planeruvannia j scho żi na bilku-letiahu. Dechto vva żav, ṡċo dvi grupy rukokrylych – krylany ta letiuċi myṡi – pochodiatt vid riznych predkiv i nabuly zdatnosti do sylovoho poliotu nezale żno.

Ukrajinsskyj doslidnyk Mychajlo Kovtun, dokladno vyvċyvṡy budovu ka żaniv, dijṡov vysnovku, ṡċo vsi rukokryli majutt spillne pochod żennia, a planeruvannia ne mohlo buty perechidnoju stadijeju v rozvytku sprav żnioho poliotu. Ci praci opublikuvaly trochy raniṡe, ni ż 20 rokiv tomu, a tut ja jich zhaduju tomu, ṡċo podallṡi doslid żennia, morfologiċni, a ostannim ċasom – peredusim, molekuliarno-bìologiċni, povnistiu pidtverdyly joho. ṡċo ż do spivvidnoṡennia sylovoho poliotu j planeruvannia v evoliuciji ka żaniv, to dyskusija na ciu temu tryvaje j dosi.

Pro teoriji i «genetyċni» siurpryzy

Zaraz novitni prylady dozvoliajutt zminyty dumku stosovno evoliuciji toho ċy inṡoho vydu. Napryklad, billṡistt zoologiv buly perekonani, ṡċo ċlenystonohi tvaryny (rakopodibni, pavuky, kliṡċi, komachy j bahato inṡych) je naṡċadkamy killċastych ċerviv (predstavnykiv grupy, do jakoji nale żatt, napryklad, naṡi doṡċovi ċervjaky). Cia teorija du że dobre obgruntovana, my znajemo ċyslenni scho żi rysy v budovi killċastych ċerviv ta ċlenystonohych, znajemo perechidni formy mi ż nymy. Odnak molekuliarni dani svidċatt, ṡċo ċlenystonohi nabahato bly żċi do zovsim inṡoji grupy – kruhlych ċerviv, jakych do toho nichto i ne rozghliadav jak blyzzkych rodyċiv ċlenystonohych.

Evoliucijne derevo tvaryn, scho że, vyhliadaje ne zovsim tak, jak dumaly dekillka pokolinn naukovciv. Raniṡe vva żaly, ṡċo klas plazuniv skladajettsia z trioch osnovnych grup. Do perṡoji nale żatt ċerepachy, do druhoji – zmiji, jaṡċirky, krokodyly, a z vymerlych istot, napryklad, dynozavry, do tretioji – vymerli predky ssavciv. Odnak molekuliarni dani demonstruvaly znaċno bly żċu sporidnenistt ċerepach iz jaṡċirkamy, ni ż anatomiċni. Ciu supereċnistt, mo żlyvo, podolano zavdiaky novym danym. Nimeccki paleontology R.Schoch ta H.-D. Zius opysaly vymerlu ċerepachu Pappoċelys, ṡċo vyjavylasia za budovoju promi żnoju formoju mi ż jaṡċirkamy ta ċerepachamy. Utoċnennia polo żennia ċlenystonohych ċy «rodynni» zvjazky mi ż jaṡċirkamy j ċerepachamy – ce odyn z najsensacijniṡych rezulltativ, je j inṡi nespodivanky. Odnak, u bahatioch vypadkach molekuliarni metody, navpaky, pidtverdyly staru klasyfikaciju.

Pro te, de beruttsia reṡtky dlia doslid żennia

Naṡe rozuminnia evoliuciji znaċnoju miroju gruntujettsia na paleontologiċnych danych. Tomu profesijni znannia z paleontologiji dosytt va żlyvi dlia naukovcia, ṡċo vyvċaje evoliuciju. Jakṡċo jdettsia pro doslid żennia evoliuciji liudyny ċy tvaryn abo roslyn, tisno povjazanych z liudynoju, to doslidnyku mo żutt znadobytysia i znannia z archeologiji.

Poṡuk vykopnych reṡtok – ce odne z najva żlyviṡych i najskladniṡych zavdann paleontologiji. Zahalom paleontology znajutt, u jakych vidkladach slid oċikuvaty znajty reṡtky vymerlych organizmiv. Na terytoriji Ukrajiny znajṡly du że velyku killkistt takych reṡtok, ċasto vony majutt neabyjaku naukovu cinnistt. Oss, napryklad, neṡċodavno ukrajinsski naukovci Pavlo Holldin ta Jevhen Zvonok opysaly najdavniṡoho vidomoho v Schidnij Evropi kyta, reṡtky jakoho znajṡly u Kirovohradsskij, ċerkasskij, Luhansskij oblastiach, a tako ż u peredmisti Kyjeva. Vin oder żav nazvu Basilotritus uheni, joho vik dess 40-42 mln rokiv.

Pro rozumniṡannia tvaryn i liudej

Osviċeniṡoju – mo żlyvo, ale dlia mene ne oċevydno, ṡċo liudyna staje rozumniṡoju. Dlia toho, ṡċob vy żyty, jak naṡi predky, v umovach dykoji pryrody, ne majuċy żodnych techniċnych zasobiv, javno potriben ne menṡyj intelekt, ni ż nam dlia toho, ṡċob isnuvaty v umovach cyvilizaciji.

Rozvytok liudsskoji kulltury – okreme vid bìologiċnoji evoliuciji javyṡċe. Odnak liudsskyj mozok, ṡċo vyjavyvsia zdatnym do stvorennia rozvynutoji kulltury, – ce rezulltat bìologiċnoji evoliuciji. Ce stosujettsia, zrozumilo, ne tillky tych mavp, ṡċo staly naṡymy predkamy. U dejakych grupach tvaryn zdatnistt do rozumovoji dijallnosti zrostala v procesi evoliuciji, u dejakych zmenṡuvalasia, a v dejakych zalyṡalasia na nezminnomu rivni.

Pro najavnistt boha j argumenty proty

Ja – atejist, vva żaju, ṡċo ideja boha (bajdu że, v bukvallnomu tlumaċenni ċy v alegoryċnomu) ne maje za soboju vahomych dokaziv. Vzahali ż naukovci du że po-riznomu stavliattsia do cijeji ideji i do religijnoji viry. Sered naukovciv bahato atejistiv ta agnostykiv, ale je prychyllnyky i tradycijnych konfesij, i netradycijnoji religijnosti. Dechto namahajettsia rozṡukaty take tlumaċennia naukovych faktiv ta uzahallnenn, jake mo żna bulo b uzhodyty z religijeju, abo sumisne z naukoju tlumaċennia religiji. Dlia kohoss religijna vira i naukovyj svitohliad isnujutt niby paralellno, nijak ne vzajemodijuċy. Ce du że indyviduallno.

Sered najvidomiṡych krytykiv religiji Richard Dawkins – nadzvyċajno talanovytyj teoretyk-evoliucìonist i bìolog-filosof, do toho ż, mo żlyvo, najkraṡċyj z suċasnych populiaryzatoriv bìologiji. Joho myslennia nestandartne, a joho krytyċni zauva żennia prosti, logiċni, perekonlyvi. Joho ċyslennym oponentam zazvyċaj vzahali nemaje, ṡċo na nych vidpovisty. Ce stosujettsia jak joho mirkuvann na bìologiċni temy, tak i joho krytyky religiji. Zvyċajno, u Dawkinsa je netoċnosti, je spirni ta sumnivni tezy; ja b iṡċe dodav, ṡċo stari joho praci (taki, jak «Egojistyċnyj hen», «Rozṡyrenyj fenotyp» ċy «Slipyj hodynnykar») cikaviṡi, ni ż praci ostannich rokiv, ale zahalom joho tverd żennia dosytt dobre obgruntovani i potrebujutt serjoznoji uvahy.

U holovnomu Dawkins, na moju dumku, pravyj. Vin mav povne pravo vystupyty z krytykoju religiji, tak samo, jak zachysnyky religiji majutt pravo krytykuvaty atejizm (i, do reċi, aktyvno cym pravom korystujuttsia). Ja b poradyv jim postavytysia do idej Dawkinsa z maksymallnoju uvahoju j ṡukaty kontrargumenty, ṡċo buly b choċa by porivniannymy za perekonlyvistiu z joho argumentamy.

Pro reformuvannia ukrajinsskoji nauky

Finansuvannia nauky v Ukrajini narazi nedostatnie ne tillky dlia toho, ṡċob zabezpeċyty progres nauky, a j dlia toho, ṡċob choċa b zberehty teperiṡnij stan. Vono stanovytt absoliutno mizernu ċastynu biud żetu, skoroċennia cych koṡtiv niċoho b ne vyriṡylo. Vodnoċas, nerozumna ekonomija zaraz, finansuvannia osvity i nauky za zalyṡkovym pryncypom, nese nebezpeku du że znaċnych vytrat v nedalekomu majbutniomu. Dosytt nebezpeċni i psevdoreformatorsski ideji na zrazok rozpusku Akademiji nauk i peredaċi jiji funkcij osvitnim zakladam, abo znaċnoho obme żennia jiji funkcij. Taki ideji reguliarno vyslovliujutt dejaki avtory.

Je sfery, de ne varto ekonomyty. Jakṡċo hovoryty pro nauku, to neobchidno, okrim inṡoho, znajty hroṡi dlia adresnoji pidtrymky molodych naukovciv. Majutt buty peredbaċeni koṡty na provedennia ekspedycij, zakordonni vidriad żennia, zakupky novoho obladnannia.

Skladne laboratorne obladnannia, reaktyvy, ekspedyciji – use ce doroho koṡtuje. Zahalom rivenn finansuvannia bìologiċnych doslid żenn u naṡij krajini javno nedostatnij dlia toho, ṡċob zabezpeċyty jich na suċasnomu rivni. Ni dlia koho ne je tajemnyceju, ṡċo ċasto naukovci zmuṡeni zdijsniuvaty naukovi doslid żennia za vlasni koṡty. Ale ce mo żlyvo lyṡe dlia porivniano deṡevych projektiv i vzahali ne mo że buty rozvjazkom najavnych problem.

Dosytt va żlyvo, ṡċob buly nareṡti vprovad żeni prosti ta prozori schemy finansuvannia naukovych doslid żenn, nesumisni ani zi zrivnialivkoju, ani z finansuvanniam proporcijno zajmanym posadam. Take finansuvannia maje vidbuvatysia na konkursnij osnovi ta z mi żnarodnoju ekspertnoju ocinkoju.

Na żall, i v uriadovych kolach, i v kolach ṡyrokoji hromadsskosti du że poṡyreni mity pro nibyto vidsutnistt u nas sprav żnioji nauky, neefektyvnistt roboty naukovciv toṡċo. Naspravdi, jakṡċo vrachuvaty, jaki koṡty der żava vytraċaje v seredniomu na odnoho naukovcia, to dijallnistt naṡych naukovciv slid vyznaty nadzvyċajno efektyvnoju. Navitt u suċasnych umovach v Ukrajini vykonujuttsia naukovi doslid żennia, kotrymy my mo żemo pyṡatysia. Prosto du że va żlyvo vċasno donosyty informaciju pro nych do ṡyrokych kil hromadsskosti. Tut naukovci du że rozrachovujutt na dopomohu żurnalistiv. Ostannim ċasom u suspillstvi pomitne po żvavlennia interesu do nauky. Ja dumaju, ce du że pozytyvno.

OBHOVORENNIA