Jak ukrajinci poliakamy ne staly

Modernisť označaje bahato z rečej. Odna z nych – čitka identyčnisť, zapysana j zafiksovana v dokumentach.

Vid kolysky do hrobu nas suprovodžujuť rizni posvidčennia osobystosti: svidoctva pro narodžennia, pro zakinčennia školy čy universytetu, pro šliub ta našych ditej i take inše, pidsumovani v riznych rubrykach obovjazkovoho dlia vsich pasporta. Nas zvažujuť, zamiriujuť, opysujuť kolir očej i volossia toščo. Zanosiať ciu informaciju v teky, ščo zberihajuťsia v archivach. I na jich osnovi vyznačajuť našu prydatnisť čy neprydatnisť do obijmannia posad, nadannia piľh, na lojaľnisť do vlady abo, navpaky, vstanovliujuť miru našoji zahrozy dlia neji. Prykazka stalinśkych časiv “nema dokumenta – nema liudyny”, choča j utryruvano, ale točno peredaje ciu rysu modernosti. NKVD, gestapo čy štazi dovodyly podibni spravy do virtuoznosti. Ale ščo taka dijaľnisť vlastyva ne lyše totalitarnym režymam, dosi možna perekonatysia na prykladi Google.

Zvisno, domoderna liudyna tež vyriznialasia svojeju identyčnistiu, i jiji tež čas od času fiksuvaly v dokumentach. Ale, po-perše, fiksacija identyčnosti ne mala takoho masovoho, majže totaľnoho masštabu. Bo, po-druhe, zaležala ne tak vid stosunkiv miž liuďmy, jak miž liuďmy i Bohom: jim ne potriben buv Google, bo Boh znav use. Perechid vid vertykaľnoji identyfikaciji – liudyna-Boh, do horyzontaľnoji – liudyna-liudyna, ne označav prostoho perepysuvannia starych identyčnostej. Vony sami zaznavaly dokorinnych zmin.

Dostatnio navesty pryklad perejmenuvannia, ščo vidbuvalosia na meži chVIII–XIX st. v Avstrijśkij ta Rosijśkij imperijach – tych imperijach, jaki rozdilialy miž soboju ukrajinśki zemli. Tak syn ševcia stavav “pasportnym” Ševčenkom, kozaka Šucha – Šuchevśkym abo Šuchevyčem, zaležno vid voli baťkiv abo toho, chto zapysuvav. Šmuľ ben Mojše – Samueľ, syn Mojseja, jakščo buv bahatyj, mih kupyty sobi krasyve prizvyšče na zrazok Díamanda – “díamant” – abo Lioven – “lev”. A jak ne mav hrošej, to stavav “prostym” Aľtermanom – “starykom”, Drajfusom – “toj, chto chodyť na trioch nohach”, tobto z cipkom abo ž prosto Billigom – “deševym” toščo.

Palac poľśkoji rodyny Rulikovśkych u Motovylivci Vasyľkivśkoho povitu Kyjivśkoji huberniji

Zminiuvalysia ne lyše nazvy liudej, a j najmenuvannia narodiv. Tak, prusy i bavarci staly nimciamy, žmudyny – lytovciamy (lytvynamy), lytvyny – bilorusamy, moskovyty – ­rosijanamy, a avstrijśki rusyny j rosijśki malorosy – ukrajinciamy. Cia zmina provokuvala j dali provokuje konfuziji ta superečky. Skažimo, bilorusy z lytovciamy dosi sperečajuťsia, chto maje biľši istoryčni prava na Velyke kniazivstvo Lytovśke.

Podibno, ukrajinci j rosijany veduť superečku ščodo nazvy “Ruś” i “ruśkyj”. Ukrajinci tverdiať, ščo rosijany “vkraly” jichnie imja, bo majuť take same vidnošennia do Rusi, jak Rumunija (Romania) do Rymu – Roma. Rosijany ž liubliať povtoriuvaty, ščo ukrajinśkoji naciji “ne bulo, nema i ne može buty”, bo takoji nazvy ne isnuvalo ani v XIX st., ani raniše.

Te, ščo sliduje dali, – sproba opysu, jak rusyny Avstrijśkoji, a zhodom Avstro-Uhorśkoji, i malorosy Rosijśkoji imperij u “dovhomu” XIX st., jake istoryky počynajuť iz 1789-ho j zakinčujuť 1914-ho, vyrišyly staty ukrajinciamy. Cej opys ne pretenduje na te, ščob buty vyčerpnym. Vin je prosto sproboju – ­odnijeju z peršych, jakščo ne najperšoju. Ti, ščo robytymuťsia pizniše, napevne buduť povniši j lipši. Ale, prypuskaju, odne, ščo ne zminyťsia pislia kožnoho nastupnoho perepysuvannia – vyznannia toho faktu, ščo peremoha ukrajinśkoji identyčnosti ne bula napered zapysana v zirkach. Vona je naslidkom svidomoho vyboru našych predkiv. Vid cioho vona ne staje menš značuščoju. Navpaky – tym dorožčoju, bo vybrana, zavojovana j vidstojana u vijnach i superečkach. I nakladaje na nas obovjazok jiji zachyščaty j rozvyvaty.

Počnemo z možlyvosti vyboru rusynamy-malorosamy poľśkoji nacíonaľnoji identyčnosti. Literator Mychajlo Rudnyćkyj zhaduvav, ščo koly na počatku chch st. včyvsia u Sorbonni, poľśki studenty zbihalysia dyvytysia na nioho, jak na ekzotyku: vin buv peršym ukrajincem, jakyj rozmovliav ne poľśkoju, a jakojuś inšoju movoju. Dlia poľśkych studentiv nazva “ukrajineć” todi označala ne etnonim – nazvu narodu, a regionaľnu – krajovu – grupu poľśkoji šliachty, ščo pochodyla zi schidnych okrajin – “kresiv” – kolyšnioji Reči Pospolytoji. Točniše, iz Centraľnoji Ukrajiny. Dlia nych Ukrajina bula krajem, a ne krajinoju. Podibno, poliaky iz susidnioji Volyni buly “volyniakamy”, z Podillia – “podoliakamy” toščo.

Zalyšajučyś poliakamy, vony plekaly tak zvanyj krajovyj patríotyzm – Landespatriotismus – do svojeji maloji baťkivščyny, jakoju bula Centraľna Ukrajina. Vvažaly jiji svojeju za pravom istoriji. “Ukrajina po cej (pravyj) bik Dnipra, – pysav odyn iz nych, – zavojovana i zachyščena poľśkoju zbrojeju, zaselena narodom, iz lona jakoho vona vyjšla (spolonizovana) šliachta, je, i z dozvolu Boha, nikoly ne perestane buty poľśkoju provincijeju”.

Za staroho režymu, do utverdžennia demokratiji z joho pryncypom “odna liudyna – odyn holos” ta prava nacij na samovyznačennia, prynaležnisť toho čy inšoho kraju vyznačala joho znať. Jiji holos buv vyrišaľnyj i dorivniuvav holosam tysiač čy naviť soteń tysiač pospolytych. Ne kažučy vže pro miľjony selian-kripakiv, jaki vzahali ne maly holosu. Ce vona, znať, bula nacijeju – i ce bula jiji, znati, baťkivščyna. Za cijeju oznakoju, ukrajinśki zemli zalyšalysia častynoju Poľšči naviť pislia rozpadu Reči Pospolytoji. Same poľśka šliachta, a ne rosijśke dvorianstvo stanovyla biľšisť sered znati na Kyjivščyni, Podilli ta Volyni. I vona zberihala ciu biľšisť, vsupereč rosijśkym represijam, až do ­Peršoji svitovoji vijny.

Poľśka šliachta Pravoberežžia perevažala misceve rosijśke dvorianstvo ne lyše kiľkistiu, a j jakistiu. Rosijśkyj ministr osvity Petro Valujev – znanyj zavdiaky zakonu pro zaboronu ukrajinśkoji movy – stavyv pid sumniv plany pokinčyty z dominuvanniam poľśkoji šliachty u kraji, zaminyvšy miscevych Tyškevyčiv, Potoćkych i Radzyvyliv “komandyrovanymy” iz vnutrišnich rosijśkych hubernij Fedotovymy, Nykanorovymy i Pachomovymy. Na joho dumku, rosijśki pomiščyky j čynovnyky ne maly toji “nevahomoji syly” – tobto cyvilizacijnoji perevahy – jaka pidtrymuvala b sylu hrubu j materíaľnu.

Za poľśkoju šliachtoju stojala jiji znatnisť. Nikolaj Lieskov opovidav pro ukrajinśkoho pomiščyka z Kyjivščyny, jakyj nedoliubliuvav poliakiv. Ale koly zachodyla mova pro rosijśkych dvorian, to hovoryv: “No kakaja tam u nych ymenytosť! U vsech u nych dedы y babky batohamy bytы”. Buv ce natiak na te, ščo poľśkoho šliachtyča mih pokaraty lyš sud rivnych jomu šliachtyčiv, natomisť rosijśki dvoriany v mynulomu cilkovyto zaležaly vid mylosti i svavoli rosijśkoho monarcha.

Za poľśkoju šliachtoju stojala takož poľśka kuľtura, ščo porivniano z rosijśkoju bula starišoju i, do pojavy trijci Čechov – Dostojevśkyj – Tolstoj, nabahato vyroblenišoju. Osvičenyj poliak vidčuvav sebe evropejcem i vidmovliav u takomu pravi rosijanam i jichnij kuľturi. Rozpovidajuť, ščo naš istoryk Volodymyr Antonovyč, sam vychodeć iz pravoberežnoji polonizovanoji šliachty, zirvav stosunky z odnym iz svojich znajomych tiľky tomu, ščo toj navažyvsia postavyty Dostojevśkoho na odyn riveń iz Dante.

Porivniaľni doslidžennia dajuť pidstavy stverdžuvaty, ščo poľśka asymiliacija sered osvičenych ukrajinśkych rodyn perevažala rosijśku. U vsiakomu razi, jakščo kolyšnia ruśka nacija na ukrajinśkych zemliach vtratyla svoju elitu j bula zvedena do stanu “popiv i chlopiv”, to za ce vidpovidaľna jak rosijśka “tverda” syla – hardpower, tak i poľśka “mjaka” – softpower.

Buv šče odyn važlyvyj faktor, jakyj robyv vybir halyćkych rusyniv i pidrosijśkych malorosiv na korysť poľśkoji identyčnosti duže pryvablyvym. Nadto dlia molodych liudej, oskiľky buv povjazanyj ne z mynulym starym režymom, a zi svitlymy konturamy majbutnioho. Toho, jake obicialy modernizatory – vizíonery j revoliucíonery vsich mastej, vid Maddzini do Marksa. U XIX st. pamjať pro rozpodily Poľšči bula šče duže sviža i spryjmaly jich jak odyn iz najbiľšych zločyniv staroho režymu. “Poľśka sprava” dlia Schidnoji Evropy bula tym, čym Velyka francuźka revoliucija – dlia Evropy Zachidnoji. Jak kazav kniaź Metternich, “poľśkisť – ce revoliucija”. Poliaky, zdebiľšoho šliachta, pidnimaly povstannia raz za razom: pid čas Napoleonivśkych vojen, 1846-ho j 1848 roku v Avstrijśkij imperiji, u 1830–1831 ta 1863-ho – v Rosijśkij.

Pry čomu poľśkyj nacíonalizm vyrobyv pryvablyvu programu, pidsumovanu v hasli “Za našu i vašu svobodu!” Až do kincia XIX st. značna častyna, jakščo ne biľšisť, poľśkych patríotiv ujavlialy svoju naciju v polityčnych, a ne v etničnych kordonach. Inšymy slovamy, u vidnovlenij “istoryčnij Poľšči” na zemliach staroji Reči Pospolytoji, “vid moria do moria”, znajšlosia b povnopravne misce i dlia “kresovych” bilorusiv, i lytovciv, j ukrajinciv, a naviť i jevrejiv.

Pryčomu “kresy” – pohranyččia – zajmaly vyniatkovo važlyve misce v cij koncepciji. Juzef Pilsudśkyj liubyv porivniuvaty Poľšču z rosijśkym bublykom, de vse, ščo dobre, – na okrajinach, a vseredyni – velyka dira. I spravdi, u pohranyčči, de temperatura vzajemodiji zavždy vyšča, vyščoju je j kreatyvnisť. Dosyť skazaty, ščo dvoje iz trioch poľśkych “nacíonaľnych prorokiv”, Adam Mickevyč i Julíuš Slovaćkyj, pochodyly z “kresiv”. Peršyj – iz Novohrudka v Bilorusi, druhyj – iz volynśkoho Kremjancia. Tretij, Zygmunt Krasinśkyj, narodyvsia v Paryži. “Kresovjakom”, zreštoju, buv i sam Juzef Pilsudśkyj – iz lytovśko-biloruśkoho pohranyččia.

Jakščo “kresy” zajmaly važlyve misce v poľśkij nacíonaľnij ujavi, to Ukrajina posidala centraľne misce u “miti kresiv”. Ce bula zemlia “moloka i medu”, de step iz Bohom rozmovliaje, z voľnoliubyvym naselenniam, jake tiľky j čekaje na zviľnennia vid rosijśkoho hnitu. Doky podibnyj obraz Ukrajiny rozvyvaly Taras Ševčenko ta joho poslidovnyky, vin postav u tak zvanij ukrajinśkij školi poľśkoji poeziji. Tož ne dyvno, ščo bahato ukrajinśkych dijačiv, perš niž vony staly aktyvnymy ukrajinciamy, počynaly jak poľśki patríoty. Poľśka polityčna j kuľturna dijaľnisť stymuliuvala molodych ukrajinciv jak iz “Ruśkoji trijci” u Ľvovi, tak i z Kyrylo-­Mefodijivśkoho bratstva u Kyjevi, a jiji vplyvy siahaly charkivśkoho universytetu.

”Lirnyk” – graviura poľśkoho maliara italijśkoho pochodžennia Michala Eľviro Andríolli, 1880 rik. Navijana obrazom ukrajinśkoho kozaka-lirnyka Vernyhory – personaža odnoho z poľśkych nacíonaľnych mitiv. Vernyhora, jakyj žyv u chVIII stolitti, nibyto peredbačyv krach Reči Pospolytoji vnaslidok trioch podiliv, dovhi roky nevoli ”pid jarmom nimciv i moskaliv” i narešti vidrodžennia Poľšči ta jiji procvitannia. Lirnyk Vernyhora – populiarnyj obraz poľśkoji literatury epochy romantyzmu.

Poľśkyj nacíonaľnyj ruch ne buv prosto šče odnym iz nacíonalizmiv na schidnych okrajinach Avstrijśkoji ta zachidnych okrajinach Rosijśkoji imperiji. Vin tam buv najsyľnišyj, a do pevnoho času i v pevnych miscevostiach – jedynyj nacíonaľnyj ruch. Za pravom staršynstva vin včyv inši etnični grupy j samu imperśku administraciju movy nacíonalizmu. Dosyť skazaty, ščo peršyj riadok ukrajinśkoho himnu “Šče ne vmerla Ukrajina” ta pryspivu himnu Izrajiliu “Od lo avda tikvatenu” – “Naša nadija šče ne vmerla” – majže doslivno povtoriujuť počatok poľśkoho nacíonaľnoho himnu Jeszcze Polska nie zginęła.

Dyvno ne te, ščo poľśka identyčnisť bula takoju pryvablyvoju dlia osvičenych bilorusiv, jevrejiv, lytovciv ta ukrajinciv – “lytvyniv”, “žydiv”, “žmudi”, “rusyniv-malorosiv”, za terminologijejU XIX st. Dyvno, ščo biľšisť iz nych ustojaly pered cijeji spokusoju i ne staly poliakamy. V ukrajinśkomu vypadku na ce naklalosia kiľka pryčyn.

Poľśkyj “mit kresiv” mav usi oznaky orijentalizmu – teoriji, zhidno z jakoju Zachid maje pravo j obovjazok kolonizuvaty j cyvilizuvaty vidstalyj Schid. Ale krasyva teorija tut služyla prykryttiam dlia vidrazlyvoji praktyky: povedinka poľśkoji šliachty na “kresach” ščodo selian-kripakiv malo čym vidriznialasia vid, skažimo, francuźkoji polityky ščodo arabiv u jichnich kolonijach. Ce buv toj samyj koloníalizm čystoji vody, z usima svojimy vidrazlyvymy projavamy.

Ukrajinśkyj ruch predstavliav sebe jak ruch narodnyj, tobto selianśkyj. Seliany ne maly žodnych pidstav ototožniuvaty sebe zi šliachtoju. Ce bulo pravdoju ne lyše v ukrajinśkomu vypadku, a naviť u poľśkomu. Pid čas antyavstrijśkoho povstannia 1846 roku poľśki seliany – “mazury” – zamisť pomahaty povstalij šliachti vzialysia jiji vylovliuvaty, zdavaty avstrijśkij vladi, a časom i vbyvaty v osoblyvo žorstokyj sposib. Ukrajinśki seliany pid čas antyrosijśkoho povstannia 1863 roku robyly te same, choč i ne v takych masštabach i ne z takoju žorstokistiu.

Okrim socíaľnoji prirvy, u vypadku ukrajinciv dodavalasia religijna. Vona odnakovo stosuvalasia i pravoslavnych malorosiv, i rusyniv-uníativ – hreko-­katolykiv. Bo choč ruśki hreko-katolyky j poľśki rymo-katolyky formaľno naležaly do odnoji velykoji katolyćkoji cerkvy, ostanni ne perestavaly traktuvaty peršych jak “schyzmatykiv”.

I narešti, u narodi bula šče nadto žyva pamjať pro Bohdana chmeľnyćkoho j antypoľśki kozaćki povstannia. Poľśki poety probuvaly vkliučyty ukrajinśkyj “kozaćkyj mit” u “mit kresiv”. Ale po-spravžniomu zahospodariuvaty joho vdalosia tiľky poetam ukrajinśkym, Ševčenkovi ta joho poslidovnykam: jichnij mit buv nabahato blyžčyj do pravdy.

Sumiši cych trioch čynnykiv – socíaľnoho, religijnoho j istoryčnoji pamjati – bulo biľš aniž dosyť, ščob strymaty poviń poľśkoji asymiliaciji rusyniv-malorosiv i spriamuvaty jich nacíotvorennia v ukrajinśke ruslo. Svoju roľ zihralo takož nebažannia biľšosti poľśkych patríotiv vyznaty ukrajinciv rivnopravnymy partneramy. Perši hotovi buly nadaty druhym jichni kuľturni prava. I to v obmeženomu vyhliadi – skažimo, vprovadžennia ukrajinśkoji movy v počatkovych školach. Koly ž išlosia pro vyznannia prav polityčnych, to odrazu vyrostala hlucha stina.

Tomu biľšisť iz tych ukrajinciv, jaki počynaly jak poľśki patríoty, ne utrymalysia u poľśkomu rusi. Ti ž, ščo v niomu zalyšylysia, – tak zvani gente Rutheni, natione Poloni – “rusyny z pochodžennia, poliaky za nacíonaľnistiu” – do seredyny XIX st. staly vymyrajučym vydom. Naviť biľše: vidtodi častišajuť vypadky, koly spolonizovani potomky kolyšnioji ruśkoji znati abo naviť suto etnični poliaky – jak-ot istoryk Volodymyr Antonovyč, Tadej Ryľśkyj – baťko vidomoho ukrajinśkoho poeta, istoríosof i publicyst Vjačeslav Lypynśkyj ta hreko-­katolyćkyj mytropolyt Andrej Šeptyćkyj – ­robliať svidomyj vybir na korysť ukrajinśkoji identyčnosti j stajuť lideramy ukrajinśkoho ruchu.

Poľśkyj nacíonalizm buv vpravnyj, choča j suvoryj učyteľ. Ale jak tiľky rusyny j malorosy zakinčyly joho počatkovu školu, jim zakortilo rozvyvaty svij vlasnyj nacíonalizm, a ne zalyšatysia “v najmach u susidiv”.

OBHOVORENNIA