Jaki sučasni movy pochodiat vid anglijśkoji?

Anglijśka mova transformuvalaś u kiľka inšych okremych mov svitu. Jake ž pochodžennia i možlyve majbutnie cych dyvnych naščadkiv?

english_gave_birth_surprising_new_languages

Movy postijno rozvyvajuťsia, zminiujuťsia i zmišujuťsia odna z odnoju, a inodi vony takož porodžujut novi movy. Sanskryt poklav počatok hindi ta inšym movam Indiji.

Z latyni berut pochodžennia bezlič mov, zokrema italijśka, francuźka, ispanśka, portugaľśka i rumunśka. Vidnosno neščodavno afrykaans (oficijna mova Pivdennoji Afryky) vynyk z hollandśkoji.

A jak ščodo anglijśkoji? Čy poklade vona osnovu dlia inšych mov i jakymy ci movy budut?

Dlia toho, ščoby z odnijeji movy vynykly inši, na dumku lingvistiv, potribni try važlyvi čynnyky: čas, okreme geografične roztašuvannia ta kontakty miž movamy. Usi movy zhodom zminiujuťsia, oskiľky movci postijno vynachodiat novi sposoby vyslovlennia, skoročujut nadmirni movni zasoby, a kožne nastupne pokolinnia pereosmysliuje movnu spadščynu, jaku vono otrymalo vin predkiv.

Ce ne označaje, ščo mova neodminno transformujeťsia v inšu, ale inodi z plynom času tak i stajeťsia. Latyń, prymirom, peretvorylasia na italijśku, ale anglijśka Šekspira i sučasna anglijśka vvažajuťsia riznymy versijamy odnijeji movy, tak samo jak davnio- i novohrećka.

Geografična vidstań, kuľturni rozbižnosti ta polityčna nezaležnisť spryjajut tomu, ščo dìalekt abo hovir možut otrymaty status okremoji movy. Za vidomym vyslovom Maksa Vajnrajcha (Max Weinreich), jakyj ochoče cytujut lingvisty, mova – ce dìalekt iz armijeju ta flotom. Dijsno, polityčnyj čynnyk, prymirom, dozvolyv danśkij movi vyokremytysia z zahaľnoskandynavśkoji.

Zvjazky z inšymy movamy je važlyvoju rušijnoju syloju. Kontakty miž movamy pryzvodiat do zapozyčennia sliv i naviť gramatyčnych struktur. Jakščo nosiji odnijeji movy masovo pereseliajuťsia do regionu, de rozmovliajut inšoju movoju, vidbuvajeťsia značnyj vzajemovplyv, a takož sproščennia odnijeji abo oboch mov, oskiľky movci spilkujuťsia ne ridnoju dlia nych movoju.

Tak, vplyv skandynavśkych ta francuźkoji mov spryjav formuvanniu sučasnoji anglijśkoji z anglosaksonśkych dìalektiv, a francuźka je naščadkom latyni z dejakym vplyvom keľtśkych i nimećkych mov.

Inodi sproščena movna versija stvoriujeťsia dlia zdijsnennia torhivli. Vona často vynykaje z pojednannia elementarnoji gramatyky odnijeji movy i slovnykovoho zapasu inšoji. Takyj movnyj hibryd nazyvajut “pidžyn” (termin pochodyt vid lamanoho anglijśkoho slova “biznes” v odnomu z takych torhiveľnych dìalektiv).

Inodi pidžyn počynajut vykorystovuvaty povsiudno. Nastupne pokolinnia ditej rozmovliaje na niomu z narodžennia, i vin počynaje vykonuvaty vsi funkciji, prytamanni pryrodnij movi. Tak vynykaje kreoľśka mova.

Zvyčajno, na kožnu movu vplyvaje ne lyše jiji poperednyk, ale j bahato inšych mov. Utim, v kreoľśkoji movy takych poperednykiv zavždy dva, a može buty j biľše.

Oś čomu dejaki doslidnyky vvažajut sučasnu anglijśku movu takož kreoľśkoju. Adže vona je naščadkom anglosaksonśkoji, ale takož zaznala istotnoho vplyvu rannich versij danśkoji ta islandśkoji (perevažno u slovnykovomu zapasi i častkovo gramatyci), i otrymala značnu častynu leksyky z francuźkoji movy.

Popry vse ce, my zvykly vvažaty, ščo sučasna anglijśka mova dosiahla najvyščoji točky svoho rozvytku, i ščo, krim neznačnych zmin, u majbutniomu vona nariad čy zaznaje velykych transformacij.

My ne zamysliujemosia pro te, jaki movy možut staty jiji naščadkamy – prymirom, jak francuźka ta italijśka, ščo vynykly z latyni. Abo, jak sama sučasna anglijśka pochodyt z anglosaksonśkoji?

Utim, ujavliaty daleke majbutnie zovsim neobovjazkovo. V anglijśkoji movy vže je naščadky. Jiji lingvistyčni spadkojemci rozkydani po vsij planeti. I ja maju na uvazi ne jiji oficijni varìanty – amerykanśkyj, brytanśkyj, avstralijśkyj toščo – choča j vony tež u majbutniomu možut staty okremymy movamy.

Jdeťsia pro movy, jaki možut buty dovoli ne schožymy na sučasnu anglijśku, ale takož možut maty oficijnyj status u svojij krajini (inšymy slovamy, maty armiju i flot). Oś dekiľka priamych naščadkiv anglijśkoji, jakymy hovoriat siohodni v riznych častynach svitu.

Tok-pisin

Tok-pisin je oficijnoju movoju Papua Novoji Gvineji, ce ridna mova dlia blyźko 120 tysiač osib i druha mova dlia 4 miľjoniv

V sviti isnuje čymalo kreoľśkych mov, jaki vynykly na osnovi anglijśkoji. Bahato z nych vykorystovujuťsia lyše v neoficijnomu spilkuvanni i maje bezlič varìacij, schožych na standartnu anglijśku abo duže dalekych vid neji.

Odnak, v inšych misciach kreoľśki movy možut dominuvaty i maty napivoficijnyj abo oficijnyj status, a vidtak j pevnu movnu standartyzaciju. Tok-pisin je odnijeju z takych. Ce oficijna mova Papua Novoji Gvineji, ridna dlia 120 tysiač liudej i druha dlia 4 miľjoniv.

Tok-pisin pochodyt vid pidžynu na osnovi anglijśkoji movy z vplyvom nimećkoji, portugaľśkoji i kiľkoch avstronezijśkych mov (rozpovsiudženych na ostrovach pivdennoji i centraľnoji Atlantyky). Koly zjavylyś nosiji cijeji movy, dlia jakych vona bula vže ridna, tok-pisin otrymav status kreoľśkoji movy.

Čerez perechresnyj vplyv kiľkoch mov tok-pisin maje menše pryholosnych i holosnych zvukiv, a takož menše slovozminnych form, niž anglijśka. Nestača prefiksiv i sufiksiv u cij movi kompensujeťsia stalym poriadkom sliv.

U sučasnomu vyhliadi tok-pisin ne duže blyźkyj do anglijśkoji, jak svidčyt uryvok iz “Zahaľnoji deklaraciji prav liudyny”, navedenyj nyžče. Rečennia, v jakomu prohološujeťsia, ščo vsi liudy narodžujuťsia viľnymy i rivnymy u svojij hidnosti ta pravach, na tok-pisin čytajeťsia: “Yumi olgeta mama karim umi long stap fri na wankain long wei yumi lukim i gutpela na strepela tru”.

Pitkernśka mova

Izoliovane roztašuvannia ostrovu Pitkern u pivdennij častyni Tychoho okeanu i sumiš narodnostej na niomu staly ideaľnymy umovamy dlia vynyknennia okremoji movy

Pislia zakolotu na Baunti (terytorìaľnij častyni Novoji Zelandiji) v 1789 roci dechto z buntivnykiv razom z tajitianamy vlaštuvalysia na ostrovi Pitkern. Povstanci maly rizne pochodžennia: dechto prybuv do kolonij z Šotlandiji ta Angliji, inši – z Karybśkych ostroviv.

Biľšisť pereselenciv ne maly osvity i ne rozumily movy tajitian. Izoliovane roztašuvannia ostrovu Pitkern u pivdennij častyni Tychoho okeanu i sumiš narodnostej na niomu stvoryly ideaľni umovy dlia vynyknennia okremoji movy – pitkernśkoji.

I choča z dejakymy zusylliamy v nij možna vpiznaty anglijśku, ce, bez sumnivu, – inša mova: “About yee gwen?” označaje “Kudy ty jdeš?”, a “I se gwen a nahweh” – “Ja zbyrajuś poplavaty”.

Zaraz pitkernśkoju rozmovliaje menše 500 osib, ale z ohliadu na naš dynamičnyj i značno menš izoliovanyj svit, važko peredbačyty, jakoju bude jiji dolia v majbutniomu.

Gullah

U Spolučenych štatach ponad 250 tysiač liudej rozmovliajut na gullah

U Spolučenych štatach ponad 250 tysiač liudej rozmovliajut na gullah (čytajeťsia “galla”). Ce ridna mova suddi Verchovnoho sudu SŠA Klarensa Tomasa i Mišeľ Obamy. Inša nazva cijeji movy – Geechee (giči). Cia kreoľśka mova vynykla iz sumiši anglijśkoji ta zachidnych afrykanśkych mov. Neju hovoriat perevažno meškanci pivdenno-schidnoho uzberežžia SŠA, predky jakych buly rabamy.

Galla vynykla v XVIII stolitti, a siohodni jiji dbajlyvo zberihajut jak lingvistyčnu spadščynu. Nosiji anglijśkoji movy možut jiji zrozumity, ale ne zavždy. Do reči, nazva populiarnoji v amerykanśkych skautiv pisni – Kumbayah – pochodyt z gullah i označaje zaklyk do hospoda “Come by here” (Pryjdy do mene).

Surynamśka

Sranan-Tongo, jakoju hovoriat u Surynami, pochodyt z anhlijśkoji na osnovi slovnykovoho zapasu portugaľśkoji, hollandśkoji i zachidnoafrykanśkych mov

Surynamśkoju (abo Sranan-Tongo) hovoriat blyźko 400 tysiač liudej, jaki prožyvajut u Surynami (dlia 130 tysiač z nych ce – ridna mova ). Vona pochodyt z anglijśkoji na osnovi slovnykovoho zapasu portugaľśkoji, hollandśkoji i zachidnoafrykanśkych mov. Surynamśka počala pošyriuvatyś na počatku XX stolittia, ale niderlandśkyj uriad krajiny ne schvaliuvav jiji vykorystannia v osviti.

Koly Surynam zdobuv nezaležnisť, stavlennia do movy stalo biľš terpymym, i zaraz neju povsiudno korystujuťsia v neformaľnomu spilkuvanni. Sranan-Tongo pomitno vidrizniajeťsia vid anglijśkoji, jak svidčyt cej pryklad iz sajtu omniglot.com: “A ben de so taki wan dei mi mama ben bori okro”.

Singapurśka anglijśka (Singlish)

Singapurśka anhlijśka vynykla v mynulomu stolitti v školach z anhlijśkoju movoju vykladannia, v jakych navčalyś učni riznych nacìonaľnostej

Uriad Singapuru namahajeťsia vidmovyty svojich hromadian vid vykorystannia singapurśkoji anglijśkoji, namahajučyś populiaryzuvaty standartnyj varìant (z cijeju metoju dije programa “Rozmovliaj harnoju anglijśkoju” – red.).

Ale mova nabula značnoji populiarnosti i pomitno vidrizniajeťsia vid anglijśkoji. Vona vynykla v mynulomu stolitti v školach z anglijśkoju movoju vykladannia, v jakych navčalyś učni z riznymy ridnymy movamy.

Velyka častyna gramatyky singapurśkoji anglijśkoji pochodyt iz dìalektiv kytajśkoji movy. I choča v nij bahato anglijśkych sliv (zazvyčaj u zminenomu vyhliadi), v nij takož pomitno vidčuvajeťsia vplyv malajśkoji i tamiľśkoji.

Siohodni ce ridna mova dlia bahatioch singapurciv, jaki spilkujuťsia neju v biľšosti povsiakdennych sytuacij. Oskiľky vona ne je oficijnoju movoju v krajini, a vidtak ne obmežena žorstkym standartom, isnuje kiľka riznovydiv singapurśkoji anglijśkoji vid duže schožoji na anglijśku do heť nezrozumiloji dlia nosijiv anglijśkoji.

Oś kiľka prykladiv iz sajtu worksingapore.com: “Wah lau, the movie damn sian” (Meni ne duže spodobavsia fiľm, vin ne cikavyj) i “Kena saman? Die, lah” (“Mene oštrafuvaly? O, Hospody!”).

Jakym bude majbutnie anglijśkoji movy ta jiji naščadkiv? Na rozvytok sučasnoji anglijśkoji vplyvajut dvi protyležni syly. Z odnoho boku, globaľna ekonomika ta internet robliat jiji biľš odnoridnoju ta unifikovanoju, švydko pošyriujučy innovaciji, z inšoho – prahnennia vyrazyty miscevu identyčnisť, zberehty samobutnisť kuľtury vplyvajut na riznomanittia anglijśkoji movy ta jiji varìantiv.

V anglijśkoji movy može zjavytyś svitovyj standart, neschožyj na žodnyj okremyj varìant, jakym hovoriat u miscevych kuľturach i jaki podekudy pomitno vidrizniajuťsia vid standartnoji anglijśkoji. Dejaki z cych varìantiv možut zhodom nablyzytyś do globaľnoho varìantu anglijśkoji, todi jak inši – povnistiu vidokremytyś i staty nezaležnymy movamy.

Dejaki miscevi dìalekty, vočevyď, ne vyžyvut. Taka dolia, švydše za vse, spitkaje pitkernśku movu. Ale inši varìanty možut vse biľše zminiuvatyś pid vplyvom miscevoji kuľtury, namahajučyś vriatuvaty svoju samobutnisť vid hegemoniji globaľnoji anglijśkoji, i zhodom peretvorytyś na okremi movy, jak ce vidbulosia z tok-pisin.

OBHOVORENNIA