Ukrajinśka latynka: bezkonfliktnyj pidchid

U vivtorok v programi “Ostannia Barykada” vidbulasia dyskusija na temu “Čy potribna Ukrajini latynśka abetka?” Anons programy na storinci Olesia Donija vyklykav žvavu dyskusiju.

Krim schvaľnych vidhukiv, fejsbukivci takož vyslovliuvaly pretenziji jak do samoji ideji ukrajinśkoji latynky, tak i do riznych jiji varìantiv. Komuś brakuje bukvy «ї», komuś «є», komuś ne do vpodoby pevni dìakrytyčni znaky, a chtoś perejmajeťsia najavnistiu v ukrajinśkij movi «ŕ».

Odna z vidpovidej pana Olesia Donija bula takoju: “Tema narazi stosujeťsia ne tonkoščiv tijeji čy inšoji z latynśkych ukrajinśkych abetok, a racìonaľnosti. Tobto na cej moment dyskusija može buty lyše na temu: potribna čy ne potribna latynśka abetka? A jakby vona bula vyrišena pozytyvno, to lyše todi možna bulo b perechodyty do dyskusiji ščodo liter. Bo ne možna ž obhovoriuvaty ti čy inši litery z tymy, chto kategoryčno zaperečuje samu možlyvisť latynky”.

Pidchid zrozumilyj: spočatku vyrišujemo, čy potribna nam latynka, i jakščo potribna – vže todi zjasovujemo, jakoju vona maje buty.

Oskiľky ja je prychyľnykom inšoho pidchodu, dozvoliu sobi nevelyčku zaočnu dyskusiju z panom Olesem. I zaprošuju vsich zacikavlenych do podaľšoho obhovorennia.

Otže, jakyj pidchid ja vvažaju racìonaľnym.

Zvisno, nasampered rozdiliajemo dva pytannia:

  1. zmist ukrajinśkoji latynśkoji abetky;
  2. funkcìonuvannia cijeji abetky.

I vyrišuvaty ci pytannia za normaľnych umov maly b rizni liudy.

Perše – eksperty, naukovci (šyroke kolo movoznavciv, lingvistiv, perekladačiv…). Druhe – uriadnyky (pid tyskom, bez tysku čy suproty tysku spiľnoty – to vže jak poščastyť).

Pry ciomu šyroke suspiľne obhovorennia može stosuvatysia lyše druhoho pytannia – funkcìonuvannia abetky. A pytannia zmistu abetky vymahaje dostatnich znań v konkretnych haluziach, tomu ne može vynosytyś na zahal. Ne vsi ž v krajini je filologamy, ta j ne vsi ukrajinśki filology znajuťsia na latynśkij grafici i jiji vykorystanni v inšych movach, i ne vsi inozemni filology dobre znajuťsia na ukrajinśkij movi.

Ščodo poslidovnosti vyrišennia cych pytań.

Pytannia “čy potribna nam latynka?” vže davno otrymalo stverdnu vidpoviď – vidkoly počaly uchvaliuvaty standarty transliteraciji ukrajinśkoho alfavitu latynyceju. My VŽE dovoli latynizovana krajina, i z integracijeju v evropejśku i svitovu spiľnotu latynizacija tiľky posyliuvatymeťsia (jak na deržavnomu, tak i na personaľnomu rivni), bo latynśka grafika, jak ne kruty, je mižnarodnoju.

Dali vybir – standart transliteraciji čy povnocinna ukrajinśka latynśka abetka? Choč te i te – peredača ukrajinśkoji movy zasobamy latynśkoji grafiky, ale riznycia je.

Transliteracija majže zavždy vidbuvajeťsia za poserednyctva jakojiś movy: anhlijśkoji – Pshenychnyi, nimećkoji – Pschenytschnyj, francuźkoji – Pchenytchnyy, poľśkoji – Pszenycznyj… Tut my pidpadajemo pid vplyv obstavyn i polityčnych čynnykiv – zaležno vid toho, jaka mova je svitovoju, takoju v nas, skoriš za vse, bude j transliteracija. Nyni ce anhlijśka, za sto rokiv ce može buty kytajśka, nimećka čy znovu francuźka. Ba biľše, naviť za “panuvannia” anhlijśkoji v nas vže zminylosia kiľka standartiv transliteraciji, i nynišnij, mjako kažučy, duže nedoskonalyj.

Latynśka abetka ž rozrobliajeťsia i uchvaliujeťsia jak rivnocinna kyrylyčnij. Za funkcìonaľnistiu, zdatnistiu peredaty vsi osoblyvosti ukrajinśkoji movy vona povynna ščonajmenše ne postupatyś kyrylyčnij, vony majuť buty vzajemozaminnymy (čoho ne skažeš pro translit).

Latynśka abetka zakripliujeťsia v pravopysi, i – ščo važlyvo – sam pravopys ukladajeťsia, vrachovujučy i kyrylyčnu, i latynśku abetky. Takym čynom my otrymujemo dvi povnocinni grafični systemy peredači ukrajinśkoji movy, a ne prostu postanovu pro transliteraciju z “Аа-Aa, Бб-Bb, Вв-Vv…”

Pravopys maje daty čitki odnoznačni vidpovidi na vsi skladni i superečlyvi (na siohodni) pytannia ščodo napysannia latynkoju. Ce zalahodyť neporozuminnia i rozvjaže vsi problemy, povjazani, zokrema, i z peredačeju ukrajinśkych prizvyšč, imen ta inšych vlasnych nazv.

Tomu vyrišennia proste: uchvalyty ukrajinśku latynśku abetku, zakripyty jiji v pravopysi i zabezpečyty jiji vykorystannia v usich sferach, de vže nyni posluhovujuťsia latynśkoju grafikoju.

Tut ni v koho ne maje vynykaty zaperečeń, bo jdeťsia lyše pro zaminu nynišnioho nedoluhoho standartu transliteraciji na povnocinnu unormovanu latynśku abetku. Bez žodnoho rozšyrennia sfery vžytku.

A pislia cioho (abo rivnobižno z cym) dociľno provodyty šyroki dyskusiji ščodo funkcìonuvannia latynśkoji abetky. Rozšyriujemo sferu vykorystannia latynky, čy zaprovadžujemo na rivnych pravach z kyrylyceju, postupovo perechodymo na latynku, abo ž zalyšajemo vse, jak je (kyrylycia – osnovna, latynka – dopomižna).

Pytannia skladne, superečlyve, ale my ne musymo stavyty v zaležnisť vid nioho jakisť vidtvorennia ukrajinśkoji movy latynśkoju grafikoju. A z cym majže usi my majemo dilo, chtoś – zapovniujučy dani zakordonnoho pasportu, chtoś – zapysujučy imja i prizvyšče v fejsbuci, chtoś – lystujučyś, chtoś – perekladajučy dokumenty, a chtoś – ukladajučy biblìografičnyj katalog…

Zreštoju, ce b tiľky dodalo jednosti, jakby vsi ukrajinci pysaly latynkoju za odnoju systemoju, a ne komu jak zamaneťsia.

——————–

Prosymo vsich ochočych dolučatysia do dyskusiji. Nadsylajte svoji teksty na adresu latynka.tak@gmail.com

OBHOVORENNIA