More hvyliujettsia

Na tli zagallnogo rozczaruvannia vladoju, pidigrita potużnoju hvyleju krytyky v żanri “girsze nikoly ne bulo”, na naszomu dvori rozcvitaje polityczna kryza. Ne prygadaju takoji vynahidlyvoji lajky. Vtim, mova ne pro neji, a pro te, jak cia kryza vplyne na j tak povillnyj perebig reform.

Dlia gromadianyna, jakyj żyve v Ukrajini ostanni 25 rokiv, kryzy, tym billsze polityczni, — povsiakdenne javyszcze. Ale zasztovhuvaty ciu kryzu v zvyczajnu politycznyj plyn — nebezpeczna pomylka. My pereżyvajemo cilkom typovyj, odnak vid ciogo ne mensz nebezpecznyj symptom imovirnoji zminy etapiv revoliucijnogo procesu.

Ukrajinsska revoliucija, v jakij my żyvemo i szcze żytymemo nevidomo skillky rokiv, — ne metafora, a cilkom adekvatne, praciujucze poniattia, jake pojasniuje, szczo z namy vidbuvajettsia. Revoliuciji — dovoli czyslenni, dobre vyvczeni jih typy, oznaky, kotri jim peredujutt, perebig revoliucijnyh procesiv, jihni polityczni j ekonomiczni cykly.

Oss typovi peredumovy dlia poczatku revoliuciji.

  • Poruszenyj balans vidnosyn riznyh verstv suspillstva, nezadovoleni vsi, suspillstvo rozjednane, fragmentovane.
  • Intensyvno poszyriujuttsia opozycijni ideologiji, orijentovani na spravedlyvistt. Najblyżcza meta — usunennia “zloczynnoji” vlady. Dalekosiażna — vidnovlennia derżavy na zasadah spravedlyvosti.
  • Nezadovoleni gromadiany vhodiatt u stan masovoji mobilizaciji, “shyllnosti do protestnyh dij”.
  • Elita rozkolota. Czastyna jiji, zokrema v sylovyh strukturah, shyllna pryjednatysia do aktyvno nezadovolenyh. Cia umova koncze neobhidna. Tillky za uczasti elit narodnyj bunt, zakolot maje szansy na peremogu j, vidpovidno, na status revoliuciji.
  • Miżnarodna pidtrymka protestiv.

Za najavnosti cyh oznak budd-jaka negatyvna podija może poslużyty spuskovym gaczkom poczatku revoliuciji. Ale może j ne poslużyty. Pereliczeni oznaky praciujutt pry rozpiznavanni revoliuciji v procesi. A majbutni revoliuciji, jak i jih rezulltaty, neperedbaczuvani.

Prote ukrajinsska, prynajmni jiji poczatkovyj etap, cilkom typova. Dlia budd-jakogo mysliaczogo gromadianyna bulo b neprypustymoju pomylkoju ne vrahovuvaty revoliucijnyh zakonomirnostej v ocinkah podij ta v svojih planah.

 

Revoliucija — spontanna reakcija narodu na poruszennia socìallnogo balansu interesiv czerez narostannia superecznostej miż suspillstvom, jake onovliujettsia, i konservatyvnymy pravylamy (instytutamy). Ce grandìoznyj vybuh — vykyd energiji, rujnivnyj i tvorczyj odnoczasno. Zrili suspillstva zadovollniajuttsia evoliucijeju. Ale, jak vydno, ne u vsih ce vyhodytt. Revoliucija sama soboju — kryza, tryvala i vkraj bolisna. Dlia zagallnoji kartyny zaznaczu, szczo v aktyvnij fazi revoliuciji ekonomiczna kryza nemynucza, u kraszczomu razi — zrostannia ekonomiky, blyzzke do nuliovogo.

Revoliucija razom iz romantykamy, idealistamy, idejnymy borciamy ta szukaczamy spravedlyvosti vyvodytt na avanscenu j fanatykiv, avantiurystiv, cynikiv, prystosuvanciv, umillciv lovyty rybku v kalamutnij vodi toszczo. Vsi razom vony tvoriatt revoliuciju, najczastisze ne usvidomliujuczy ciogo.

Zakonomirnosti revoliuciji formujuttsia u vidczajdusznij vzajemnij borottbi uczasnykiv, neju ohoplenyh, za zbereżennia abo, navpaky, zdobuttia prav, za realizaciju vidkrytyh możlyvostej. I v cij haotycznij borottbi formujettsia novyj socìallnyj poriadok, nova systema instytutiv, nova struktura suspillstva, nova stabillnistt.

Tomu rezulltaty revoliuciji neperedbaczuvani j daleki vid peredrevoliucijnyh spodivann ta revoliucijnyh gasel. Revoliuciju, osoblyvo na jiji poczatkovyh etapah, nemożlyvo ociniuvaty v kategorijah dobro—zlo, korystt—szkoda. Taki ocinky davatymuttsia za viddalenymy naslidkamy, i navitt todi vyklykatymutt zapekli supereczky.

Odnak, beruczyss ociniuvaty nyniszniu politycznu kryzu poza revoliucijnoju dynamikoju ta jiji zakonomirnostiamy, my vtratymo adekvatnistt, vyklyczemo pidozru abo v poverhovosti, abo v angażovanosti.

 

Osnovni konflikty, jaki vyznaczajutt harakter revoliuciji: religijnyj abo inszyj cyvilizacijnyj konflikt, nacìonallne vyzvolennia, demokratyzacija vlady, konflikt socìallnyh grup i klasiv za svoji prava ta możlyvosti, zakriplennia jihnioji rivnosti abo nerivnosti. Dosytt czasto ci konflikty pojednujuttsia.

Osnovnyj konflikt ukrajinsskoji revoliuciji rozvyvatymettsia j zagostriuvatymettsia miż oligarhicznymy otrymuvaczamy monopollnoji korupcijnoji renty ta ukrajinsskoju postindustrìallnoju spillnotoju, szczo nabyraje syly. Nazvemo jih oligarhatom (oligarhicznym klasom) i postindustrìallnym (kreatyvnym) klasom.

Ujavlennia pro zbyracziv monopollnoji renty jak pro nevelyku grupu najbagatszyh vlasnykiv, kotri skupyly u svojih interesah vyszczu vladu, zovsim ne peredaje ni massztabiv, ni harakteru vplyvu ciogo klasu na ukrajinsske suspillstvo.

Ukrajinsskyj oligarhat — ce korupcijnyj sojuz osib, jaki volodijutt dyskrecijnoju vladoju, z osobamy, kotri promyszliajutt dobuvanniam monopollnoji korupcijnoji renty v usih sferah liudsskoji dijallnosti, v usih toczkah socìallnogo żyttia. Vid slużyteliv cvyntaria ta budynkiv invalidiv do vyszczyh organiv vlady. Dyskrecijna vlada — możlyvistt rozpodiliaty, dopuskaty, dozvoliaty, pozbavliaty toszczo.

Systema takyh sojuziv usih rivniv razom iz klijentamy vtiaguje v sebe milljony gromadian. Zvisno, cia systema ijerarhiczna. Najnebezpecznisza verhivka, szczo spotvoriuje u vlasnyh interesah zagallnoderżavni finansovi potoky. Ale u verhivky sotni tysiacz sojuznykiv, pomicznykiv, klijentiv, syllnyh svojeju masovistiu. Vony vyznaczajutt sposib żyttia gromadian, stvoriujutt socìallnu osnovu naszoji “pryrodnoji derżavy” (za Nortom). Naszi formallni instytuty slużatt obolonkoju neformallnyh norm i vidnosyn, jaki zabezpeczujutt oderżannia korupcijnoji renty.

Jednistt dij oligarhicznogo klasu na vsih rivniah zabezpeczujettsia ne tillky vertykalliu batoga i prianyka, a j jednistiu cinnostej ta interesiv.

Problema navitt ne v killkosti vkradenogo, a v paraliczi rozvytku.

Dominuvannia sztucznyh monopolij paralizuje onovlennia ekonomiky, vidsuvaje Ukrajinu na marginallnu peryferiju svitovogo rozvytku. V osnovi rozvytku krajin jevropejsskoji cyvilizaciji — intensyvnyj potik vzajemozależnyh tehnicznyh i socìallnyh innovacij. Jih symbìoz leżytt v osnovi novogo sposobu żyttia, imenovanogo postindustrìallnym suspillstvom. Jogo lidery — zdibni, kreatyvni, aktyvni liudy, dlia jakyh svoboda vyboru, svoboda konkurenciji je żyttievoju neobhidnistiu, umovoju jih uspisznoji samorealizaciji.

Czvertt stolittia nezależnosti, villnyh kontaktiv zi svitom spryjaly stvorenniu spillnoty takyh liudej v Ukrajini. Do nyh pryjednalysia nosiji jevropejsskyh cinnostej bukvallno vsih verstv ukrajinsskogo suspillstva. I cyh liudej Majdan vyviv na avanscenu ukrajinsskoji istoriji. Cinnosti j interesy postindustrìallnogo klasu protyleżni cinnostiam ta interesam szukacziv korupcijnoji monopollnoji renty. Poky szczo postindustrìallna spillnota v menszosti, ale v menszosti pasìonarnij. Zagallni tendenciji tehnicznogo ta socìallnogo rozvytku svitu neuhyllno zbillszujutt sklad i znaczuszczistt cijeji spillnoty. Do poczatku revoliuciji postindustrìallna ukrajinsska spillnota ne stvoryla politycznyh instrumentiv borottby za vladu. Vid togo, naskillky szvydko j efektyvno ce bude zrobleno, zależatt szvydkistt i povnota peremogy (zaverszennia) revoliuciji.

V Ukrajini zagostrennia osnovnogo socìallnogo konfliktu nemynucze iz vyjavom neprymyrennyh superecznostej storin. Use tillky poczynajettsia. Kompromisy dlia takyh revoliucij oznaczajutt peremyrja, ale ne myr.

 

Typovyj revoliucijnyj proces ohopliuje taki stadiji:

  • povalennia starogo reżymu;
  • vlada pomirkovanyh;
  • vlada radykaliv;
  • perìod oslablennia i zaverszennia revoliuciji.

Oskillky revoliucijnyj klas ne vstygaje sformuvaty svoji polityczni instrumenty, postrevoliucijnu vladu poczynajutt zdijsniuvaty bijci starogo politykumu. Spoczatku — pomirkovani. Vse cilkom typovo.

Pomirkovani — liberallno nalasztovani czleny starogo politykumu, jaki pryjnialy revoliuciju. Hoczutt, spyrajuczyss na entuzìazm i tymczasovu jednistt peremożciv, realizuvaty liberallnu programu vidnovlennia krajiny.

Polityczna kryza pomirkovanyh takoż typova i obumovlena takymy czynnykamy:

     a) zavyszczeni oczikuvannia peremożciv;

     b) jednistt i entuzìazm peremożciv szvydko zminiujettsia formuvanniam neodnakovyh interesiv;

     c) liberallna programa pomirkovanyh, populiarna v peredrevoliucijnyj perìod, u novyh umovah potrebuje javnoji spriamovanosti na interesy revoliucijnyh syl;

     d) komanda pomirkovanyh nese v sobi vsi rysy, navyczky i zvjazky starogo politykumu. I polityka reform vidbyvaje ciu jih objektyvnu osoblyvistt. Vlasnu programu vony vykonujutt neriszucze, z kompromisamy, neharakternymy dlia atmosfery revoliuciji.

Peremożci ne shyllni vrahovuvaty obstavyn. Dramatyczna kryza nevidpovidnosti polityky ta oczikuvann.

Radykaly — pragmatyczni. U borottbi za elektorat legko adaptujutt svoju programu j (nezależno vid programy) reallnu polityku. Vony z gotovnistiu beruttsia szvydko vyriszyty problemy, jakyh szvydko vyriszyty nemożlyvo. Shyllni do nasyllstva, poruszennia prav vlasnosti. Ne poczuvajuttsia obmeżenymy zakonamy ekonomiky, szczo vyklykaje ekonomiczni kryzy ta inszi socìallni ekscesy.

Dali na tli vtomy naselennia vidbuvajettsia povillne zagasannia narodnoji energiji. Varìanty vlady riznomanitni, kombinujuttsia i rizniattsia vid revoliuciji do revoliuciji. “Termidor” — vlada novyh bagatijiv, cynicznogo porodżennia revoliuciji, dyktatura, restavracija, jaku vyganiajutt revoliucijni spalahy menszoji energetyky…

U kożnomu razi formujettsia novyj socìallnyj balans, stijkistt jakogo oznaczaje zaverszennia revoliuciji. Revoliucijnyj proces vid poczatku do zaverszennia revoliuciji za nespryjatlyvyh obstavyn może tryvaty z perervamy vidnosnoji stabillnosti desiatky rokiv.

 

U ramkah zakonomirnostej revoliuciji zjavliajettsia możlyvistt zmistovnisze ocinyty potocznu politycznu kryzu, jiji pryczyny, ryzyky j naslidky. Nagadaju, dlia pomirkovanyh, jaki pryjszly pislia povalennia starogo reżymu, harakterna kryza zavyszczenyh oczikuvann. Tomu narostannia nevdovolennia perebigom reform na tli rizkogo znyżennia rivnia żyttia cilkom oczikuvane. Ale my sposterigajemo ne narostannia, a bukvallno myttievyj vybuh konfliktiv, kompromatu, znevażlyvyh komentariv.

Szcze odna osoblyvistt vyhoru antyvladnogo negatyvu — vidsutnistt u krytykiv propozycij szczodo allternatyvnyh komand, jaki majutt reallni szansy vygraty v borottbi (pereformatuvannia koaliciji, vybory). Todi można bulo b ocinyty rezulltatyvnistt krytyky. Ale posylannia insze — cia vlada sebe vyczerpala, girsze buty ne może.

Prote girsze może buty zavżdy. Na poverhni leżatt dva vydy ryzykiv.

Po-persze, hocz jak povillno ruhajuttsia reformy, rivenn novyh antykorupcijnyh instytutiv stav nebezpecznym dlia otrymuvacziv korupcijnoji monopollnoji renty. Szczob zupynyty proces, zasobamy grebuvaty ne budutt. Osoblyvo możlyvistiu synhronno z nezadovolenniam gromadian vidkryty novyj front borottby za spravedlyvistt. Tut golovne — ne proponuvaty reallnyh allternatyvnyh varìantiv i maksymallno podovżyty dezorganizaciju.

Polityczna kryza — czudova możlyvistt ne tillky pryzupynyty reformy, a j zrujnuvaty reformatorsski grupy, stvoreni z takymy trudnoszczamy vseredyni biurokratycznoji maszyny. Szczo tryvalisza dezorganizacija, to kraszcze.

Kreatyvnyj czytacz może potrenuvatysia u vidpovidnyh ulltymatumah. Skażimo — nijakogo premjera do perevyboriv parlamentu. U zdobuvacziv korupcijnoji renty znajdettsia czymalo sojuznykiv useredyni krajiny j za kordonom. Iz zagostrenniam borottby my vidczujemo diju dosytt vynahidlyvyh i nebezpecznyh instrumentiv protydiji onovlenniu krajiny.

Drugyj typ ryzyku priamo vyplyvaje iz zakonomirnostej revoliucijnogo procesu. Kryza pomirkovanoji vlady, jakszczo jiji ne vyriszyty, pryvodytt do vlady radykaliv. U nas radykaly ne idejni, a profesijni. Doky ne sprobujesz, ne jasno, hto nebezpeczniszyj dlia liberallnyh reform. Typovi osoblyvosti jih pravlinnia vkazani ranisze.

Czy można vidvernuty negatyvnyj scenarij cijeji kryzy?

My ne możemo dyktuvaty istoriji, jak povynno buty, ale pomrijaty możemo.

Jakszczo pomirkovana vlada usvidomliuje ryzyky dlia sebe, revoliuciji ta krajiny, vona radykalizuje vykonannia svojeji programy reform. Ce oznaczaje robyty ne tak szvydko, jak bezperervno j poslidovno, i tak, szczob rezulltaty zbigalysia z zajavlenymy ciliamy, osoblyvo v onovlenni pravoohoronnogo korpusu ta biurokratiji zagalom.

Jakszczo revoliucijnyj postindustrìallnyj klas usvidomliuje, szczo vin zapizniujettsia zi svojeju polityzacijeju j ne stvoriuje tym samym dlia pomirkovanoji vlady produktyvnu opozyciju, jaka b mogla uspiszno zaverszyty liberallni reformy j revoliuciju zagalom, to krim polityky vin bude intensyvno gotuvatysia do upravlinnia derżavoju, czitko usvidomliujuczy, jaka vażlyva cia profesija. Poriad z tym, vin pryskorytt stvorennia svojih idejnyh partij ta vysuvannia svojih nacìonallnyh lideriv, haryzmatycznyh i vodnoczas rozvażlyvyh.

Jakszczo vsia prorevoliucijna elita usvidomliuje krytyczne znaczennia cinnostej u revoliucijnomu procesi, vona spriamuje specìallni zusyllia na dominuvannia jevropejsskyh cinnostej, spoczatku — v publicznomu prostori krajiny.

***

Nynisznia kryza, nezależno vid mety jiji inicìatoriv, je poglyblenniam revoliucijnogo konfliktu i, vidpovidno do dìalektyky kryzy, vidigraje j pozytyvnu roll. Ce syllnyj stymul dlia prorevoliucijnoji elity buty riszucziszymy ta billsz poslidovnymy u vykonanni svojeji misiji, billsz vidkrytymy i zrozumilymy dlia svojih spivvitczyznykiv.

OBHOVORENNIA