Na šliachu do nacionaľnoî deržavy


Okupaciâ Rosiêû Krymu ta ORDiLO polehšuê i pryšvydšuê transformaciû Ukraîny w typovu nacionaľnu deržavu Ewropy

Rezuľtaty žowtnevych peremovyn u Paryži pidtverdyly, şo pytannia vidnowlennia ukraînśkoho suverenitetu nad Krymom zniate z mižnarodnoho poriadku dennoho, a proces zamorožennia konfliktu na Donbasi nabyraê obertiw. Popry deklaruvannia storonamy prychyľnosti do reintegraciî ORDiLO (okremych, čy – wlučniše – okupovanych, raôniw Donećkoî i Luhanśkoî oblastej) do skladu Ukraîny, diametraľno protyležne bačennia storonamy cioho procesu svidčyť, şo bez kardynaľnych zmin wnutrišnioî sytuaciî v Ukraîni abo Rosiî vin ne vyllieť sia w konkretný rezuľtat.

Moskva j terorysty iz «LNR» ta «DNR» ne prypyniaûť napoliahaty na vyznanni subjektnosti ostannich, Kyîw zaperečuê i napoliahaê na isnuvanni lyše grupy okremych raôniw dvoch svoîch oblastej. Miž pozyciâmy očevydna prirva, i, şob Ukraîna pryjniala rosijśke bačennia, wlada maê zminyty sia tut, a şob Kremľ i terorysty pohodyly sia na ukraînśke, povynni şonajmenše buty usunuti vid kerma Putin ta joho popličnyky. Bez odniêî z cych peredumow problema ORDiLO w režymi biĺš čy menš stijkoho peremyrja ta «polityčnoho procesu» dyskutuvatymeť sia rokamy. Tak samo jak ce vidbuvaêť sia wprodowž majže čverti stolittia w Prydnistrovji čy Nahirnomu Karabasi, abo ponad piwtora desiatylittia tryvalo w Piwdennij Osetiî čy Abchaziî do rosijśkoî intervenciî 2008 roku.

Vidtak v osiažnomu majbutniomu Ukraîna isnuvatyme w mežach terytorij, şo na cej moment pidkontroľni Kyêvu. I, popry očevydnu moraľnu trawmu vid utraty zemeľ, taký fakt maê nyzku praktyčnych naslidkiw dlia našoî deržavy, čymalo z jakych ne bez očevydnych perevah dlia jiî wnutrišnioî konsolidaciî ta rozvytku. Tyždeń uže ne raz zvertaw uvahu na te, şo vypadinnia Krymu ta ORDiLO jak kliučovych elektoraľnych baz sowkovoho prorosijśkoho elektoratu ostatočno pidirvalo balans miž prychyľnykamy proewropejśkoho ta prorosijśkoho napriamiw rozvytku kraîny na korysť peršych.

U cij statti my rozhlianemo naslidky «obrizannia» Krymu ta ORDiLO dlia etnolingvistyčnoî sytuaciî ta interpretaciî Ukraîny jak «bahatonacionaľnoî deržavy», na jakij bazuvaly sia ideologični koncepciî prorosijśkych syl: «dvoch deržavotvorčych nacij», «federalizaciî jak uzhođennia interesiw riznych narodiw Ukraîny». Zhadajmo, zreštoû, i mit pro «18 mln rosiân v Ukraîni», na pidstavi jakoho w RF obgruntovuvaly svoê osoblyve zacikawlennia našoû sytuaciêû, a na Zachodi prychyľno stavyly sia do cioho. Zoseredymo sia j na ryzykach reintegraciî nyni okupovanych terytorij Krymu ta ORDiLO do skladu Ukraîny, nezaležno vid toho, čerez jaký period času vona stane možlyvoû.

Do 1939 roku poliaky stanovyly lyše 68,9% naselennia svoêî deržavy. 18,8% – ukraînci ta bilorusy, jaki absoliutno perevažaly u schidnych voêvodstvach. Cej fakt uprodowž mižvoênnoî istoriî buw odnym iz kliučovych faktoriw destabilizaciî vidnowlenoî pislia ponad stolittia rosijśkoî okupaciî Poĺşi j staw odnym iz kliučovych argumentiw na korysť radianśkoho wtorhnennia dlia «zachystu ukraînciw ta bilorusiw» u 1939-mu. Pislia wtraty cych terytorij, jaki čymalo poliakiw uvažaly istoryčno svoîmy, značna častyna jichnioho suspiľstva perežyla moraľnu trawmu, odnak na rozvytku Poĺşi jak ewropejśkoî nacionaľnoî deržavy ce poznačylo sia nadali pozytywno.

Analogičný proces ostannim časom perežyla j Ukraîna. Pered zdobuttiam nezaležnosti za perepysom 1989 roku častka ukraînciw u jiî naselenni doriwniuvala 72,7%, ukraînśku wvažaly ridnoû tiľky 64,7% meškanciw. Rosiâny stanovyly 22,1%, a ti, chto wvažaw rosijśku ridnoû, – 32,8%. U 6 iz 27 regioniw ukraînśka bula ridnoû menš niž dlia polovyny naselennia, na Charkiwşyni – lyše dlia 50,5%. Same taký stan spraw stvoryw grunt dlia apologetiw «dvoch deržavotvorčych nacij».

Daĺša dynamika etnomownoî sytuaciî zasvidčyla podvijnu tendenciû.

Na biĺšosti terytoriî Ukraîny, wkliučno z «blyźkym Schodom» (Charkiwşyna, Dnipropetrowşyna, Zaporiẑia) ta Piwdnem pislia zdobuttia nezaležnosti tryvalo zrostannia častky ukraînciw i tych hromadian, şo identyfikuvaly ukraînśku jak ridnu (popry zberežennia pobutovoho vykorystannia za inerciêû rosijśkoî). Uže na moment provedennia perepysu 2001 roku vony stanovyly biĺšisť u wsich regionach deržavy.

Z odnoho boku, častka rosiân ta rosijśkomownych v Ukraîni zmenšuvalaś, a ukraînciw i ukraînomownych zrostala za rachunok riznoî dynamiky naselennia w regionach iz jich najvyşoû koncentraciû. Zahalom naselennia deržavy (bez Krymu, kudy tryvalo povernennia krymśkych tatar) vid 1989 roku do lypnia 2015-ho skorotylo sia na 13% (vid 49,25 mln do 42,82 mln). Pry ciomu w zachidnych oblastiach (Zakarpatśkij, Černivećkij, Ľviwśkij, Ivano-Frankiwśkij, Ternopiĺśkij, Volynśkij ta Riwnenśkij) meškanciw pomenšalo lyše na 4,2% (vid 9,76 mln do 9,36 mln), a w Kyêvi ta oblasti stalo naviť biĺše na 1,7% (vid 4,54 mln do 4,62 mln). Natomisť kiľkisť meškanciw na Doneĉyni ta Luhanşyni (do počatku boôvych dij u trawni 2014 roku) wpala na 19,9% (vid 8,19 mln do 6,56 mln). V inšych trioch oblastiach iz najbiĺšoû koncentraciêû rosiân ta rosijśkomownych (Charkiwşyna, Zaporiẑia ta Dnipropetrowşyna) do 1 lypnia 2015 roku – na 15,4% (vid 9,16 mln do 7,75 mln).

Nema lycha bez dobra

Prote şe biĺšym vyâvyw sia wplyw utraty zachoplenych Rosiêû terytorij Krymu ta ORDiLO. Ađe za perepysom 2001 roku 51,4% rosiân v Ukraîni meškalo w mežach čotyrioch regioniw, dva z jakych (Krym ta Sevastopoľ) nyni okupovani Rosiêû cilkom, a şe u dvoch (Donećka ta Luhanśka oblasť) – okremi raôny, de zoseređeno blyźko dvoch tretyn tamtešnioho rosijśkoho naselennia. Jakşo w 2001 roci w Krymu prožyvalo 1,56 mln, a w Donećkij ta Luhanśkij oblastiach 2,84 mln rosiân, to stanom na lypeń 2015 roku, jakşo ekstrapoliuvaty rezuľtaty perepysu 2001 roku na peredvoênnu čyseľnisť naselennia pidkontroľnych Ukraîni terytorij Donećkoî ta Luhanśkoî oblastej, u nych zalyšylo sia ne biĺš niž 0,78 mln predstawnykiw cioho etnosu. Tobto z terytoriaľnymy wtratamy rosiân v Ukraîni pomenšalo minimum na 3,6 mln.

Na cych terytoriâch naviť v umovach nezaležnosti tryvaw protyležný do zahaľnoderžawnoho proces, jaký zblyžuvaw jich iz susidnioû Rosiêû: častka ukraînciw, jaki nazyvaly svoêû ridnoû rosijśku, strimko zrostala i značno perevyşyla vidsotok tych, kotri wvažaly takoû ukraînśku. Napryklad, lyše miž perepysamy 1989 ta 2001 rokiw u Donećkij oblasti tych, chto wvažaw ridnoû movoû ukraînśku, pomenšalo na 6,5% – do 24,1%, a tych, chto rosijśku, pobiĺšalo na 7,2% – do 74,9%. U Luhanśkij oblasti – perši wtratyly 4,9% (jich stalo 30%), a lavy druhych popownyly sia na 4,9% (jich vyâvylo sia 68,8%).

Potim cej proces nabyraw obertiw. I na vidminu vid tych regioniw kraîny, de rosijśka bula pošyrena w pobutovomu wžytku, ale ne jak identyfikacijný marker, w Krymu ta na Donbasi pokaznyk rosijśkomownosti tisno koreliuvaw iz cyvilizacijnymy ta polityčnymy oriêntaciâmy. Ce ne vykliučalo vyniatku – vuźkoho prošarku miscevych rosijśkomownych ukraînśkych patriotiw ta/abo prychyľnykiw ewropejśkoho vektora rozvytku. Odnak vony lyše pidtverđuvaly pravylo. Şe dovoênni sociolohični opytuvannia čitko fiksuvaly na Donbasi antyukraînśku biĺšisť u vyhliadi prychyľnykiw abo vidokremlennia vid deržavy, abo federalizaciî. Prychyľnykiw dvoch nazvanych variantiw zminy statusu regionu w berezni – kvitni 2014 roku bulo ponad 80% opytanych. Proukraînśka menšisť, zawždy obmežena 5% čy 10–15%, na pidkontroľnych terorystam terytoriâch nyni şe pomitniše zmenšyla sia wnaslidok vyîzdu z cych zemeľ.

Možna šukaty i znachodyty pryčyny takoho stanovyşa, zokrema, j u bezdiâľnosti wlady şodo ukraînizaciî ta integraciji kraû z reštoû deržavy wprodowž ostannich majže čverti stolittia. Ta choč by jakymy buly rušiî cych tendencij, vony nikudy ne podilyś, a za ostanni piwtora-dva roky do nych dodaly sia şe j dosvid vijny ta čitko akcentovaný obraz voroha. I ce nikudy ne znykne, jakşo ne bude bezumownoî kapituliaciî terorystiw, şo perebuvaûť nyni tam pry wladi, ta procesu, podibnoho do denacyfikaciî Nimeĉyny pislia 1945 roku. Prote buď-jaki podibni scenariî do momentu padinnia nynišnioho rosijśkoho režymu abo rozpadu RF nemožlyvi. A buď-jaki inši scenariî «kompromisnoî» reintegraciî ORDiLO do skladu Ukraîny potribnoho efektu, pryrodno, ne zabezpečať. A «bosnijśký» čy «prydnistrowśký» scenarij zberežennia pozirnoî terytoriaľnoî cilisnosti pry faktyčnomu paraleľnomu isnuvanni riznych častyn kraîny ne stvoriať peredumow dlia reaľnoî jich integraciî do ukraînśkoho kuľturno-cyvilizacijnoho prostoru.

Nova etnolingvistyčna reaľnisť

Zahalom lyše ekstrapoliaciâ rezuľtatiw Wseukraînśkoho perepysu naselennia 2001 roku na nynišniu kiľkisť hromadian 23 regioniw i pidkontroľnych Kyêvu administratywnych odynyć Luhanśkoî ta Donećkoî oblastej svidčyť, şo častka rosiân u našij kraîni za vyniatkom okupovanych terytorij stanovyť na 2015 rik ne biĺš niž 11,8%, a meškanciw, jaki wvažaûť ridnoû rosijśku, – 21,1%. Kiľkisť etničnych rosiân za cej čas zmenšyla sia prynajmni do 4,58 mln proty 8,34 mln u 2001 roci pry skoročenni wsioho naselennia pidkontroľnoî Kyêvu terytoriî kraîny lyše na 9,46 mln. Faktyčno polovyna demografičnych utrat stala sia za rachunok rosiân. U poriwnianni z 1989 rokom tendenciâ şe vidčutniša: čyseľnisť hromadian skorotyla sia na 12,45 mln osib, rosiân – na 6,77 mln, ukraînciw – na 5,85 mln.

Unaslidok cioho častka ukraînciw zrosla şonajmenše do 83,8%, a tych, chto wvažaê ridnoû ukraînśku, – do 76,3%. Prote nasprawdi značno biĺše.

Po-perše, wsi roky nezaležnosti tryvaw proces pereselennia do velykych mist meškanciw sil ta mistečok, de častka ukraînciw ta liudej iz ridnoû ukraînśkoû istotniša. Natomisť pryrodný pryrist naselennia sered «starych meškanciw» megapolisiw, pomiž jakych biĺša častka rosiân ta žyteliw iz ridnoû rosijśkoû, buw ne takym velykym.

Po-druhe, ekstrapoliaciâ rezuľtatiw perepysu 2001 roku na naselennia riznych regioniw u 2015 roci chybuê tym, şo zavyşuê kiľkisť rosiân ta liudej iz ridnoû rosijśkoû w Kyêvi. Tut sposterihaw sia najbiĺšý vid 2001 roku pryrist naselennia, jaký buw dosiahnutý za rachunok migraciî do stolyci vychidciw holownym čynom iz centraľno- ta zachidnoukraînśkych regioniw, sered jakych častka rosiân ta liudej, şo wvažaûť ridnoû rosijśku, minimaľna.

Narešti, protiahom 2001–2015 rokiw na biĺšosti terytorij Ukraîny tryvaw proces zrostannia častky ukraînciw ta hromadian iz identyfikacijnoû ridnoû ukraînśkoû movoû (nezaležno vid tiêî, jaka vykorystovuêť sia w pobuti), rozpočatý işe w 1990-ch. U joho osnovi vidpovidný vybir molodšych pokoliń, nasampered z etnično zmišanych simej, na tli zrostannia patriotyzmu j ototožnennia sebe z Ukraînoû. Usi podiî, jaki staly potužnymy katalizatoramy cioho procesu, vidbuly sia pislia perepysu 2001 roku: ce j Pomarančeva revoliuciâ 2004-ho, j Revoliuciâ hidnosti 2013–2014-ho, j vijna z Rosiêû 2014–2015 rokiw.

Usi ci čynnyky suttievo koryguûť ocinku častky rosiân i hromadian, jaki wvažaûť rosijśku ridnoû, a veś masštab jichnioho wplyvu može buty zafiksovaný lyše perepysom naselennia, jaký nevyprawdano zatiahnuw sia i spryâê prodowženniu spekuliacij na temach «polietničnoî deržavy» čy «narodiw Ukraîny». Utim, naviť zahaľna ocinka jichnioho možlyvoho wplyvu zmušuê znyzyty častku rosiân ta osib, jaki traktujuť rosijśku jak ridnu, vid 11,8% ta 21,1%, şo jich daê ekstrapoliaciâ rezuľtatiw perepysu 2001 roku, prynajmni do 8–9% ta 17–18% vidpovidno. A ukraînciw ta hromadian, jaki wvažaûť ridnoû ukraînśku, – vid 83,8% do 87–88% ta vid 76,3% do 79–80%.

Ce stavyť Ukraînu v odyn riad iz takymy nacionaľnymy deržavamy Ewropy, jak Lytva (84,2% predstawnykiw tytuľnoî naciî), Bolgariâ (85,5%), Slovaĉyna (85,8% pry 9,7% uhorciw, kompaktno zoseređenych u vyhliadi awtochtonnoî biĺšosti na svoîch istoryčnych zemliach), Čechiâ (86%), Serbiâ (86,6% bez Kosova), Chorvatiâ (89,6%) ta Rumuniâ (90%).

U žodnomu z pidkontroľnych Kyêvu regioniw častka rosiân ne siahaê naviť 30%, v absoliutnij biĺšosti je menšoû za 10%, i tiľky w šesty perevyşuê 15%. Ce pozbawliaê ideû «dvoch deržavotvorčych nacij» pidstaw naviť u mežach okremych regioniw. Narešti, w pidkontroľnych siohodni Kyêvu mežach kraîny lyše v odnij oblasti perevažaê častka hromadian, jaki wvažaûť ridnoû rosijśku (62,9% u zviľnenych raônach Donećkoî oblasti). U rešti regioniw hromadiany, dlia jakych vona je ridnoû, stanowliať biĺšisť lyše v okremych mistach ta kiľkoch raônach, şo izoliovani odni vid odnych terytoriâmy z perevažanniam ukraînomownoho naselennia. Zokrema, j u neokupovanij častyni Luhanśkoî oblasti naviť ekstrapoliaciâ rezuľtatiw perepysu 2001 roku daê 71,3% ukraînciw (rosiân lyše 26,8%) ta 53,7% meškanciw, jaki wvažaûť ukraînśku ridnoû.

Perspektyvy reintegraciî

Takym čynom, z odnoho boku, terytoriaľne «obrizannia» nablyzylo Ukraînu do stanu nacionaľnoî deržavy. Iz druhoho – naviť ekstrapoliaciâ rezuľtatiw perepysu 2001 roku svidčyť, şo v okupovanych raônach Donećkoî oblasti («DNR») ukraînciw maê buty menš niž 50%, a hromadian dlia jakych ukraînśka je ridnoû, – do 15%. Natomisť rosiân ta meškanciw, jaki wvažaûť ridnoû rosijśku, vidpovidno 46% ta 84%. V okupovanych raônach Luhanşyny ekstrapoliaciâ daê 52% ukraînciw ta 19% tych, dlia jakych ukraînśka je ridnoû, i 45% rosiân ta 80% tych, chto wvažaê takoû rosijśku.

Uže nyni v okupovanych raônach iz 6 mln ne biĺš niž 11,6% uvažaûť ridnoû ukraînśku i lyše 37,3% identyfikujuť sebe jak ukraînciw. Cej dysonans iz reštoû kraîny, jaký isnuvaw i do 2014 roku, lyše posylyť sia pid rosijśkoû okupaciêû. Atmosfera teroru proty wsioho ukraînśkoho ta rozmach rosijśkoho nacional-šovinizmu pryšvydšať etničnu čystku j vymušenu zminu samoidentyfikaciî tych ukraînciw. U Krymu vidpovidna tendenciâ wže zafiksovana perepysom naselennia, jaký okupacijna administraciâ provela torik u žowtni: častka ukraînciw tam «zmenšyla sia» poriwniano iz 2001 rokom vid 24% do 15,08%, osib, jaki nazvaly ukraînśku ridnoû, – vid 9,5% do 3,3%. Zahalom proces ne nový: analogičný svoho času vidbuw sia na kolyś ukraînśkych Schidnij Slobožanşyni ta Kubani. I, najimovirniše, wže najblyȥym časom ce čekaê na ORDiLO.

Jakşo ci tereny ne wdasť sia povernuty najblyȥymy rokamy (a uspich tut malojmovirný z ohliadu na dosvid inšych zamoroženych konfliktiw na postradianśkych terenach), to w majbutniomu aktuaľnisť takoho kroku bude ne biĺšoû, aniž wkliučennia do skladu Ukraîny narazi absoliutno čužoridnych raôniw Bielhorodśkoî čy Voroneźkoî oblastej Rosiî. U perspektyvi dvoch-trioch desiatyliť prirva miž Ukraînoû ta okupovanymy terytoriâmy nabude masštabiw tiêî, jaka nyni viddiliaê nas vid prylehlych kolyś perevažno ukraînśkych oblastej RF.

Natomisť Ukraîna distaê zmohu poriwniano lehše integruvaty j ukraînizuvaty pidkontroľni terytoriî Luhanśkoî ta Donećkoî oblastej, čoho ne bulo zrobleno protiahom poperednioî čverti stolittia. Prynajmni tiêû miroû, jakoû ce vidbulo sia raniše z inšymy piwdennymy ta schidnymy regionamy.

OBHOVORENNIA


Ukraînśký Tyždeń

Powered by moviekillers.com