Ulas Samčuk. «Narid čy čerń?»

Pry peršomu pohliadi na dijsnisť ce pytannia ne daje nam pokoju. Vono vrizajeťsia v našu svidomisť, vono peresliduje nas vdoma, na vulyci, v ustanovi, na bazari, u tramvaji… Na kožnomu kroci našych tragičnych budniv u peršu čerhu bačymo čornym po bilomu pysane: Chto my? Narid čy čerń? Nacija čy masa?… Organizovana, svidoma, vyhranena zbirna odynycia čy jurba bezjazykych i bezlykych postatej? I daty na ce odrazu, bez vahań, vyraznu vidpoviď my todi vahajemoś.

Čomu? Bo my ne perekonani vnutrišnio, ščo veś toj liudśkyj materìal, jakyj zapovniuje budynky i vulyci našych mist, vpovni i nezasterežno zasluhovuje na nazvu narid. Bačymo javyšča, bačymo oblyččia, čujemo movu, ociniujemo včynky i z potriasajučym dušu žalem stverdžujemo, ščo velyčezna masa žyvych liudynopodibnych istot 1941 roku po narodženni Chrysta ne rozumije i ne usvidomliuje v sobi dvoch duže važlyvych i osnovnych pervniv (elementiv): liudśku hidnisť i nacìonaľnu svidomisť. Ščo ce take liudśka hidnisť? Čy ce ščoś podibne na mišok kartopli, čy na porvani čoboty? Ne vsim jasno. Ščo take — nacìonaľna svidomisť i dlia čoho jiji možna praktyčno vžyty? Takož ne kožnomu vmiščujeťsia v holovi.

Pry pevnych obstavynach nam bulo b ce absoliutno bajduže. Ce javyšče ne nove. Vono vže z pradavna isnuje na našij planeti. Je liudśki hromady, jaki žyvuť spokonviku svojim pervisnym žyttiam. Je suspiľnisť, ščo skladajeťsia z rasy kuli. Ilotiv čy čornoškirych rabiv. I nam, evropejciam, ce javyšče svidčyť lyše pro te, ščo ni na odnu chvylynu my ne bažaly b opynytysia v stani tych vystavlenych na potalu vypadkovosti liudśkych istot. Naša duša pryhotovlena dlia spryjniattia lyše takych suspiľnych form, u jakych može viľno dijaty i rozvyvatysia naša liudśka hidnisť.

Počuvaty sebe liudynoju, počuvaty sebe tym, jak šče kolyś kazaly, peršym tvorinniam Najbiľšoho Tvorcia, počuvaty sebe svidomym u vsich svojich včynkach ta postupovanniach — oś osnovna zapoviď liudyny-evropejcia. Zlamaty ciu zapoviď — značyť zlamaty samych sebe, ce značyť vtratyty osnovnyj stryžeń buttia, ce značyť perekreslyty svoje moraľne oblyččia.

Boľševyzm bahato hovoryv pro svidomisť. Ale joho svidomisť zvodylaś ne do liudśkoji svidomosti, a, jak todi hovorylosia, do svidomosti klasovoji, čy socìaľnoji. A ce je daleko ne te same. Osnovoju žyttia je ne klas, a liudyna. Toj čy inšyj podil liudej ne povynen zaminiaty osnovnoho. Ne važno, do jakoho klasu naležyť poriadna tvorča svidoma liudyna. Važno, ščob vona takoju bula. Bo koly pryvilejovanyj toj čy inšyj klas skladajeťsia z jurby bandytiv čy liudśkoho šumovynnia, to buď vin tryči proletarśkyj čy buržuaznyj — vin sam po sobi ne maje najmenšoji vartosti. Ne v proletarìati i ne v buržuaziji sprava. A v liudyni. I tiľky v liudyni.

Podibne javyšče pomičajemo ščodo nacìonaľnoji svidomosti. Bahatiom cia sprava vydajeťsia tumannoju. Ščo za nacìonaľna svidomisť? Čy ce, skažemo, te same, ščo mišok kartopli? I jisty toho ne možna, i didy naši cilkom viľno žyly, buvšy nacìonaľnymy tumanamy, to čomu ž ne možemo lyšytyś i my takymy? Ne torkaty nacìonaľnoji svidomosti, ne vidšlifovuvaty sebe, buty nacìonaľnoju protoplazmoju — oś ideal nacìonaľno nesvidomoho osibniaka.

Pohanyj, faľšyvyj, rozrachovanyj na samoznyščennia ideal. Chto cioho ne rozumije, toj nasampered zasudžuje sebe na nebuttia. Nacìonaľna svidomisť — ce perša peredumova šyrokoji svidomoji i tvorčoji čynnosti vzahali. Bez cijeji peredumovy nemyslyma nijaka velyka tvorčisť. Denacìonalizacija — ce te same, ščo koly b chtoś poriadnu z moraľnymy osnovamy žinku syloju zvodyv do roli poviji. Denacìonalizovana liudyna ne može buty syľnoju, ne može maty micnoho moraľnoho chrebta, ne može buty povnym charakterom.

I najbiľšym neščastiam ukrajinśkoho narodu bulo te, ščo cila joho istorija — permanentne namahannia kohoś zrobyty z nas ne te, čym pryznačyla nas pryroda. Vtručalysia do našoji ridnoji movy. Vtručalysia do našoho pobutu. Vtručalysia do našoho hospodarstva. Vsiaka vlada, jaka tiľky ne bula na našij zemli, — rosijśka čy poľśka, ničym inšym ne zajmalasia, a lyš dovodyla nam, ščo my — ne my, a ščoś inše. Ce bulo postijne lamannia nas, nyščennia nas. I todi nide inde, lyše u našych mistach, našych selach, našych školach, našych rodynach, nam zalazyly v samu dušu, pliuvaly tam na vse, ščo je dlia nas sviatoho, ne davaly zmohy boronytysia. Ostanni roky panuvannia boľševyzmu osoblyvo jaskravo dovely nam, ščo značyť take vtručannia. Naviť ti čy inši litery kazaly nam vymovliaty tak, jak chočuť vony. Dyktuvaly nam naše vidnošennia do čužoho, do toho, ščo nam vorože.

Naslidky z usioho cioho na siohodni taki, ščo velyčezna častyna našoho, osoblyvo miśkoho, naselennia z nacìonaľnoho pohliadu javliaje soboju ne ščo inše, jak jurbu, ščo ne naležyť ni do jakoho narodu, ščo ne maje ničoho sviatoho, ščo ne hovoryť ni odnoju movoju. Ce ne je narid. Ce — čerń, ce — bezlyka, bezjazyka jurba. Osoblyvo ce stosujeťsia do našoji molodi, jaka z nacìonaľnoho pohliadu — same velyke porožnie misce. Soromno, boliače i ohydno bačyty take javyšče na evropejśkomu suchodoli, na berehach Dnipra, na vulyciach Kyjeva 1941 roku!

Ce — boliače ranyť naše liudśke samoliubstvo. Ce prynyžuje nas v očach svidomych čužynciv. Ce, narešti, vidbyraje u nas bezlič tvorčoji aktyvnosti j energiji. Ce javyšče — perše i osnovne zlo, jake treba vyrvaty z korenem! Tomu — ne vse odno, chto jak hovoryť, jakym boham molyťsia, jaki knyžky čytaje. Ne vse odno, jakymy imenamy nazvani vulyci našych mist, ne vse odno, čy dominujučym je dlia nas Ševčenko, čy Puškin. Ne vse odno, jak ce často dovodyťsia čuty, koho my včymo u školi, ne vse odno, jake naše vidnošennia do rosijśkoji literatury. Ni! Ce ne vse odno… A koly — vse odno, to ce značyť, ščo vse odno dlia vas, chto je my sami! Ce značyť, ščo my ne narid, ne jakaś spiľna istoryčna zbirna syla, a nevyrazna jurba, sira masa, vično prynyžena bez vsiakych idealiv čerń.

OBHOVORENNIA