Pamjati represovanogo pravopysu

200px-UA_fobia1

Nu, jak uże piszla taka gulianka z dekomunizacijeju i dekolonizacijeju, to varto b uże vziatysia i za novyj ukrajinsskyj pravopys. Na żall, ce pytannia zabuksuvalo scze z perszyh rokiv Nezależnosti i buksuje dosi. Robliattsia lysze okremi nesmilyvi utocznennia (reabilitacija bukvy “ґ”) i vvodiattsia jakiss novi pravyla, ale zagallnoji reformy pravopysu ne isnuje.

U kvitni jakraz mynaje 90 rokiv z pojavy “Projektu ukrajinsskogo pravopysu”.

Mykola Skrypnyk, na czestt jakogo cej pravopys nazvaly “skrypnykivsskym”, pysav: “Prosczallni slova Illicza buly pro te, sczob ja svidomo peregynav i zagostriuvav u borottbi z velykoderżavnym rosijsskym szovinizmom ukrajinsske nacìonallne pytannia”. I dali: “Nevirno, nepravdyvo gadaty, sczo treba czymss obmeżuvaty nasze nacìonallne budivnyctvo. Buduvaty nacìonallnu kullturu, ce znaczytt – davaty novi syly, novi vartosti ukrajinsskomu narodovi”.

Ukrajinizacija i spravdi todi ruszyla semymyllnymy krokamy. Ba navitt zaczepyla Kubann i Dalekyj Shid.

Pro Kubann nam vidomo billsze, a ot na Dalekomu Shodi v 14-ty rajonah z ukrajinsskym naselenniam vidbulasia ukrajinizacija vsiogo derżavnogo aparatu, szkil i presy. Krim mereżi szkil, kożen rajon mav ukrajinssku gazetu, biblìoteku, bula i zagallnokrajova ukrajinsska gazeta ta krajove ukrajinsske vydavnyctvo. Ukrajinsski knygarni vidkrylysia v Habarovssku, Blagoviesczenssku, Vladyvostoci j inszyh mistah. Skrypnyk pryslav na Dalekyj Shid ponad 500 molodyh uczyteliv ta redaktoriv.

Ale u 1933-mu v Moskvi shopylysia za golovu, i z ukrajinizacijeju bulo pokinczeno. Szkoly na Dalekomu Shodi ta na Kubani pozakryvaly, redaktoriv i vczyteliv represuvaly j ogolosyly, sczo sam narod ne hocze ukrajinsskoji movy.

Dijszlo do togo, sczo Oleksandr Dovżenko, znimajuczy na Dalekomu Shodi u 1935 roci fillm “Aerograd”, ne mav prava pokazuvaty tamtesznih ukrajinciv.

Razom z Dovżenkom na zjomkah perebuvav i Oleksandr Fadiejev. I ot u goteli v Habarovssku vony vlasztuvaly turnir na znannia ukrajinsskyh pisenn, i vyjavylosia, sczo Fadiejev, urodżenecc Zelenogo Klynu, znav tyh pisenn ne mensze za Dovżenka, bo navczyvsia jih z dytynstva.

Ataka proty ukrajinizaciji povelasia na vsih frontah. Represiji zahopyly vsi proszarky ukrajinsskogo naselennia. I todi ż vynykla ideja sprostyty ukrajinsskyj pravopys ta nablyzyty jogo do rosijsskogo.

Odnymy iz najsumlinniszyh ruporiv jednannia “bratnih” narodiv buly viddani komunisty j publicysty Andrij Hvylia ta Dmytro Zatonsskyj, jaki zaklykaly znysczyty toj “namul”, jakyj stvoriuvav “sztuczno” barjer miż rosijsskoju i ukrajinsskoju movamy.

Pislia zagybeli M. Skrypnyka u 1933 r. pravopysna komisija na czoli z A. Hvyleju ogolosyla dijuczyj pravopys “nacìonalistycznym”, bulo zupyneno vydannia gett usih slovnykiv tak, sczo velykyj “Rosijssko-ukrajinsskyj slovnyk” za redakcijeju Agatangela Krymsskogo zupynyvsia na literi “P”. Verstka ostannih tomiv bula rozsypana i nevidomo, czy jihni materìaly zbereglysia. Usi movoznavci buly represovani, bagato hto z nyh rozstrilianyj. Za jakyhoss pjatt misiaciv nova udarna komisija sotvoryla novyj pravopys, uże nablyżenyj do rosijsskoji movy.

Vidtak z naszoji abetky znykla ne tillky bukva “ґ”, ale j bukva “y” na poczatku takyh sliv, jak ynszyj, ynodi, ynij i t. d. Vidminiuvannia imennykiv też nablyzyly do rosijsskoji, i zamistt “liubovy”, “soly”, “Rusy” staly pysaty “liubovi”, “soli”, “Rusi”. Zamistt “specijallnistt”, “trijumf”, “projekt” – “specìallnistt”, “trìumf”, “proekt”.

Ta mynaje killka rokiv, i vże v 1937 roci cej pravopys bulo zasudżeno jak nacìonalistycznyj. Hvylia i Zatonsskyj – zvynuvaczeni v nacìonalizmi j rozstriliani. Bo zjasuvalosia, sczo hocz vony j nablyzyly ukrajinssku movu do rosijsskoji, ale nedostatnio. Todi stvoryly scze odnu pravopysnu komisiju, jaka praciuvala v avrallnyh umovah, postijno zminiujuczyss czerez te, sczo raz-po-raz kogoss aresztovuvaly.

Robota zatiagnulasia do samoji vijny, vydrukovano bulo ponad desiatt projektiv novogo pravopysu, ale vsi vony buly vidhyleni – pryczomu Moskvoju. Bo zatverdyty cej pravopys mav uże ne narkom osvity, jak ranisze, a rada narodnyh komisariv Ukrajiny, pidporiadkovana Moskvi. Sprava zatiaglasia scze j tomu, sczo czekaly na novyj rosijsskyj pravopys. A tym czasom gazety odna popered odnu kynulysia zbagaczuvaty ukrajinssku movu rosijsskymy slovamy.

Borottba z nacìonalizmom tak usih naliakala, sczo czymalo gazet volily perejty na rosijssku, aniż ryzykuvaty zvynuvaczenniam u nacìonalizmi za vżyvannia “nacìonalistycznogo” pravopysu, jakogo nihto tak i ne vidminyv i jakyj prodovżuvav dijaty.

V nestrymnomu bażanni dogodyty Moskvi gazety sami vygaduvaly rizni slova. Tak, napryklad, vynyklo slovo “vidminnyk” jak kallka z “otlycznyka”. Slovo duże dovgo pryżyvalosia, bo ukrajinsskoju “vidminnyk” – ce vyrodok, vidmina, sebto dytyna, jaku pidminyly czorty.

Ukrajinsski pidrucznyky poczaly perekladaty z rosijsskoji, vnaslidok czogo ukrajinsska terminologija znykla. Zrazkom, jak treba perekladaty ukrajinsskoju, buv tvir “Korotkyj kurs istoriji VKP(b)” – jogo pereklad zavertaly tryczi.

Zadlia vydannia ukrajinsskoji klasyky kynulysia literaturoznavci pidszukuvaty dlia kożnogo ukrajinsskogo pyssmennyka druziv i pokrovyteliv iz rosijsskoji literatury. Za vuha prytiaguvaly te, czogo nikoly ne bulo. Smiszno bulo czytaty, sczo na Szevczenka vplyvav Dobroliubov, jakyj scze piszky pid stil hodyv, koly Szevczenko uże buv vidomym pyssmennykom, adże narodyvsia Dobroliubov sczojno u 1836 roci. Taka ż istorija z Czernyszevsskym, jakyj narodyvsia u 1828 roci, a “Kobzar” bulo vydano v 1840. Koly b, movliav, ne Gorrkyj, to ne bulo b Kociubynsskogo, hocza jihnie spilkuvannia prypadaje na ostannij rik żyttia ukrajinsskogo pyssmennyka.

A dali piszlo-projihalo. V serednih szkolah zbillszyly udvoje killkistt godyn rosijsskoji movy za rahunok ukrajinsskoji, zrosla takoż killkistt rosijsskyh szkil.

U Kyjevi stanom na 1941 rik ukrajinsskyh szkil zalyszylosia ne billsze 20 z ponad 150, ale j ti vże ne maly perszyh i drugyh klasiv. Suczasnyky żartuvaly, sczo do ukrajinsskyh szkil vstupajutt lysze dity dvirnykiv, jaki pryjihaly z sil. Ukrajinizacija bula sztuczno zupynena i vidtodi billsze ne ponovliuvalasia. Ale dlia togo, sczob mova mogla povnokrovno funkcìonuvaty, vona povynna zvuczaty na kożnomu kroci. Tomu zrostannia ukrajinsskyh szkil za Nezależnosti dalo nebagato – nasze misske dovkillia, za vyniatkom Zahidnoji i czastkovo Centrallnoji Ukrajiny, ne ukrajinizuvalosia.

OBHOVORENNIA