Populizm i polityczna obicianka

Popul

1. Tyrazsuvannia populizmu

Sce Walter Benjamin v eseji «Mystecckyj tvir u dobu svoho technicznoho vidtvorennia» (1936) pomityv, sco reprodukcija (proces vyroblennia bezliczi kopij) nabuvaje novych funkcij, nizs vlasne produkuvannia, – zokrema, informacijnych. Oskillky massztaby spozsyvannia suspillstvom naslidkiv reprodukciji znaczni j nestatyczni, vona pryczetna do formuvannia masovoji svidomosti, otzse, zdatna do jiji ideologicznoho (estetycznoho, smyslovoho, vizuallnoho) koryguvannia. My vzse zvykly do tak zvanych tovarnych potokiv kullturnoji globalizaciji czy, tocznisze, globallnych system, jaki scodnia na nas vplyvajutt, zokrema j na formuvannia novych pokolinn. Naslidkom cioho postaje nezvorotne «zatyrannia» regìonallnych, etnicznych, kullturnych konturiv avtentycznosti.

Odnak, pytannia postaje ne v tomu, scob buty vidkrytymy czy zakrytymy do svitovych vijann, a v tomu, czerez jaki mechanizmy czy v jakij jakosti podibni vijannia pronykajutt u socìum i – jak naslidok – jaki procesy vony zdatni porodyty. Meni zdajettsia, sco sposterezsennia Benjamina pro reprodukciju – ce takozs serjoznyj kliucz do rozuminnia formuvannia mechanizmiv vlady, zokrema jiji manipuliuvannia masovoju svidomistiu. Tobto ja zvazsusia perenesty dosvid «estetycznych» sposterezsenn Benjamina na polityczni ta suspillni procesy.

Sprobuju ce nazvaty tyrazsuvanniam populizmu vladoju, sco, jak pokazuje dosvid bahatioch liberallno-demokratycznych, perechidnych i navitt avtorytarnych krajin, poky zalyszajettsia osnovnoju informacijnoju strategijeju budd-jakoho styliu administruvannia. Nepopuliarni kroky zavzsdy potribno kompensuvaty tymy czy inszymy obiciankamy ta ne mensz solodkymy riszenniamy. Z etyko-filosofsskoji toczky zoru, polityczna obicianka zavzsdy je spozsyvacckoju, otzse jiji pryroda – manipuliatyvna, prote jiji vidsutnistt zrobytt nemozslyvym elektorallnyj vybir jak takyj, adzse za «nisco» navriad czy mozslyvo holosuvaty.

2. Krach pravovych deklaracij

Odnak vyvedennia tych czy inszych norm (socìallnych, suspillnych, politycznych) z najavnych socìallnych potreb, skazsimo, Karl-Otto Apel spravedlyvo nazyvav chybnymy (do reczi, ce osnovna ideologiczna platforma socìallnoji polityky v perechidnych krajinach). Z cymy zs mirkuvanniamy vin oponuje Johnu Searle’u, jakyj probuvav sprostuvaty zasobamy movno-analitycznoji filosofiji krytyku «naturalistycznoji pomylky» (naturalistic fallacy), namahajuczyss u svojij teoriji movlennievych aktiv logicznym szliachom vyvesty normy z «instytucijnych faktiv», reprezentovanymy movlennievymy aktamy – takymy, napryklad, jak obicianka [Apel, 2009: s. 32].

Navitt jaksco j pohodytysia scodo pryrodnoho statusu obicianky (vlastyvoho liudsskij svidomosti), to jiji transformacija vid «pryrodnoji danosti» liudyny v technologiju upravlinnia ta manipuliuvannia masovoju svidomistiu rano czy pizno staje spokusoju. Chvylia rozczaruvann u suczasnych politykach, nezalezsno vid toho, czy ce vidbuvajettsia u SŠA, Franciji, Rosiji czy v inszych daleko ne liberallno-demokratycznych krajinach, jakraz je riznovydamy protestu, spriamovanoho proty polityky na populistsskych zasadach, polityky, jaka ekspluatuje realistycznu poetyku, jak ce u svij czas robyv (stavliu naholos!) – modernyj faszyzm.

Ce sce pomityv Umberto Eco, koly stverdzsuvav, sco v naszomu najblyzsczomu majbutniomu perspektyva jakisnoho populizmu – ce telebaczennia abo elektronna merezsa «Internet», jaki zdatni podaty emocijnu reakciju vidbirnoji grupy hromadian jak «sudzsennia narodu» [Eco, 2000: s. 77].

Vtim, je odyn moment, jakyj stosujettsia ne lysze emocijnoji reakciji socìumu, joho politycznoji konsolidaciji, aktyvnosti czy navpaky spadu j apatiji. Populizm kryjettsia v samych pravovych «skryzsaliach istoriji» (Deklaracija prav liudyny, Konstytucija, inszi vazslyvi dokumenty, sco garantujutt svobodu liudyny).

Ci dokumenty stvoriuvalysia zahalom u modernych umovach, koly bulo zrozumilym jichnie referentne (polityczne, socìallne) seredovysce, abo zs te, jakym vono maje buty v ideali. V umovach virtualizaciji postklasycznoho svitu, televizijnoho reaguvannia na problemy, koly, skazsimo, socìallnyj pejzazs use billsze nahaduje krajevyd pislia bytvy, jakyj scorazu dovodyttsia v riznych misćiach ekstreno «pokrascuvaty» riznymy flesz-mobamy vid czynovnykiv, a vidtak znovu j znovu perekydatysia na novi «hariaczi toczky», «avraly», «avariji», «katastrofy». Vzse navriad czy vidomo, de mistyttsia terytorija socìallnoho, jakoju je jiji konfiguracija.

Socìallne peretvorylosia v mandrivnoho pryvyda, jakyj skrizz i nide vodnoczas, jakyj rozfokusovanyj, desubstantyvovanyj. Scoss podibne vidbuvajettsia i z pravamy liudyny. Same z takych mirkuvann klasyczni pravovi prypysy ta postulaty, vkliuczno z osnovnymy stattiamy Konstytuciji, jaki bazujuttsia na osnovopolozsnych zahallnoliudsskych dokumentach pro svobody, vyhliadajutt sukupnistiu «obicianok», jaki za teperisznioho stanu reczej – iz realistycznych mirkuvann – vzse je nemozslyvymy scodo vykonannia.

Tomu z toczky zoru piznannia zakony – ce pevna imitacija Blaha v tomu czy inszomu konkretnomu vypadku [Deleuze, 2002, s. 49]. Jameson do podibnoji temy zaznaczav, sco dumaty pro Konstytuciju Spoluczenych Sztativ jak pro «obicianku» oznaczaje pryjniaty taku perspektyvu, z jakoji syla instytucij (ta Alltiuserovych «ideologicznych derzsavnych aparativ») zdajettsia nevydymoju [Jameson, 2008: s. 257].

Odyn mij pryjatell-polittechnolog u takych vypadkach zsartoma liubytt povtoriuvaty: czym billszyj u krajini rozhardijasz, tym czastisze liubliatt zhaduvaty pro Konstytuciju ta prava liudyny. Jak ne jak, zapyt na podibnu rytoryku jak nikoly je aktuallnym i navitt nevrotycznym. U posttotalitarnych umovach – i ce spravdi postmoderne dijstvo – cej zapyt, jak i hromadiansskyj protest, evrointegracija, vstup do NATO, zelenyj ruch, abo zs navpaky – modernizacijnyj avtorytaryzm («syllna ruka»), komunistyczna czy impersska nostallhija – takozs stajutt vahomym symvolicznym tovarom, iz jakoho politycznyj klas robytt programno-ideologicznu propozyciju spozsyvaczu-elektoratu, spekuliujuczy na joho cinnisno-smyslovych ustanovkach.

Rynok politycznoji rytoryky rozpodilenyj ne zhirsz vid rynku tualetnoho paperu, navitt tak zvanyj totallnyj protest proty teperisznioho stanu – «splanovanoho chaosu», czitko kontroliovanoho posttotalitarnym politykumom, i joho mozsutt rozihraty, jak banallnu ta czerhovu billjardnu partiju. Sumne pidtverdzsennia ciomu – protest ukrajinsskych pidpryjemciv naprykinci 2010 roku, sco vystupaly proty vvedennia novoho avtorytarnoho za duchom Podatkovoho kodeksu, odnak jakych vlada brutallno obihrala.

3. Strukturallna nekompetentnistt politycznoho klasu

Na poczatku XXI stolittia vlada perestala buty modnoju, jij nedoviriajutt, dijutt naperekir jij, zresztoju, jiji znevazsajutt, i budd-jaki momenty spivpraci nazyvajutt invarìantom kolaboracìonizmu. V takomu rozuminni, politycznyj klas – ce okupant, jakyj zachopliuje vladu zarady dostupu do resursiv. Novi cyvilizacijni ryzyky, novi suspillni zminy, jaki ne vpysujuttsia u zrozumilu logiku reczej ta vidomu ranisze kartynu svitu, lysze posyliujutt taki nastroji i zahallne padinnia instytucijnoji doviry.

Reallno demokratycznyj svit vstupyv u zatiazsnu epochu «pohanych» premjeriv i prezydentiv, polityczni rejtyngy jakych optymistycznymy buly lysze na poczatku jichnich vyborczych kampanij. U Franciji nenavydily svojich oczillnykiv, v Italiji – svojich, Velykobrytanija nedoviriaje svojemu uriadu. V avtorytarnij Rosiji, popry perekonlyvu billszistt sympatykiv zsorstkoho kremlivsskoho administruvannia, vse billsze zrostaje suspillna konfrontacija.

Perelik krajin, nezalezsno vid charakteru politycznoji systemy ta styliu vlady, mozsna prodovzsuvaty bezkineczno. Ce oznaczaje, sco vlada – derzsavnyj aparat z usima administratyvnymy, pravovymy ta sylovymy pidrozdilamy – vzse nezdatna reaguvaty na problemy bez karallnych sankcij, szantazsu, tysku czy sylovych ekspedycij proty suspillstva, zokrema u vyhliadi socìallnych (trudovych, pensijnych, ekologicznych, administratyvnych, terytorìallnych) «reform», a takozs «optymizaciji» podatkovych pravyl czy reguliatornoji polityky zahalom.

Paradoksallno, ale jedynym jiji poriatunkom je pryncyp kruhovoji poruky, jakyj i postaje spravzsnioju jiji ideologijeju, ijerarchijeju, dysćyplinoju, cementujuczoju sumiszsziu. Ce sce, zvisno, rozkusyv Marx, koly u roboti «Do krytyky hegelivsskoji filosofiji prava» (1843) hovoryv, sco ijerarchija karaje czynovnyka, oskillky vin zhriszyv proty ijerarchiji czy oskillky vin zdijsniuje takyj hrich, jakyj ijerarchiji nepotribnyj, ale vona bere joho pid svij zachyst kozsnoho razu, koly sama ijerarchija zdijsniuje hrich [Marx, 1955: s. 278].

V umovach socìallnoji nerivnosti (osoblyvo v problemnych suspillstvach) lysze taka «legitymna bezzakonnistt» – i ce ne absurd, a taka sobi «patafizyka» (Deleuze) suczasnoji postkolonìallnoji czy postradiansskoji derzsavy – nadilena reallnymy hromadiansskymy ta politycznymy pravamy, vona, faktyczno, i postaje spryjatlyvym klimatom czy «siroju zonoju» dlia nepidkontrollnoji suspillstvu dijallnosti vlady.

Ce, zvisno, natiak na anszlius vlady ta oligarchiji, vid jakoho czyslo liudej, pozbavlenych vlasnosti, prav i statkiv, tillky zrostaje. Sce trochy Marxa: indyvidy, «pozbavleni budd-jakoji vlasnosti, i je stanom bezposerednioji praci, konkretnoji praci, menszoju miroju je stanom u hromadiansskomu suspillstvi, nizs tym gruntom, na jakomu perebuvajutt i ruchajuttsia joho kola. Dijsnym proszarkom, v jakomu spivpadajutt hromadiansske ta polityczne stanovysce, je lysze proszarok czleniv uriadovoji vlady» [Marx, 1955: s. 311].

Vlada ta derzsavnyj aparat siohodni zdatni lysze maskuvatysia, ale ne vyriszuvaty problemy, porodzseni globallnymy zminamy. Derzsava perezsyvaje ahoniju, jiji organy boliatt, jak stareczi kistky na zminu pohody. Vona harczytt na nesluchnianyj i molodszyj vid sebe czas socìumu, jakyj jij vydajettsia nezrozumilym i beszketnym, vona prahne joho vtychomyriuvaty svojimy kvolymy ta anachronicznymy metodamy, to vdajuczyss do porozsnioji, pafosnoji ta bezmistovnoji socìallnoji rytoryky, to do isterycznoho ta brutallnoho tysku na «nesluchniani» segmenty.

Vona ne operuje strategijamy, jaki by mohly reaguvaty na novi vyklyky, oskillky posluhovujettsia starymy dogmamy, abo schyllnymy do centralizmu v dusi socìalizmu czy avtorytaryzmu, abo zs spuskaje procesy na samorozvytok, prykryvajuczyss haslamy villnoho rynku ta joho «nevydymoji» ruky v dusi ekonomicznoho liberalizmu XIX stolittia, zabuvajuczy, sco makroekonomicznyj svit i najmenszi kataklizmy frontallno zaczipajutt regionallni ekonomiky iz riznym rivnem rozvytku.

Vona – nemov vkliakle nemovlia, sco bojittsia navkolysznioho neprognozovanoho svitu; adzse vybuchy kryzy u svitovij ekonomici – ce takozs filippinsske cunami, jake nezsdano pryjde z moria i vse potroscytt na svojemu szliachu. Vlada ne zdatna vesty sebe adekvatno v czas «lycholitt». Ja sce nide ne sposterihav, scob vlada pryjniala dostojno svij «kinecc», pryblyzno tak samo, jak muzykanty na palubi lajnera «Tytanik» iz odnojmennoho fillmu 1997 roku Jamesa Camerona. Ce bulo by romantyczno!

Zhadujettsia dotepne u svojij pravdyvosti sposterezsennia: jakoju by ne bula joho osobysta kompetentnistt, profesijnyj polityk, sco vidpovidav imidzsevi staroji modeli, siohodni namahajettsia staty strukturallno nekompetentnym [Derrida, 2000: s. 143]. Chiba my znajemo politykiv nestaroji modeli, tobto tych, koho z hordistiu mozsna nazvaty novatoramy?

Odne slovo – derzsavnyj aparat uzse davno peretvoryvsia na pozsezsnu komandu, jaka lysze j czekaje, koly vkotre zahoryttsia czervona lampoczka tryvohy, scob televizijno zametuszytysia, ale niczoho naspravdi ne robyty. Tomu budd-jaki vymohy scodo efektyvnosti aparatu derzsavy, navitt reallnoji polityky czy socìallnoji vlady povynni vrachovuvaty, peredusim, te, sco ce reczi, jaki nevpynno transformujuttsia. Vony ne piddajuttsia statycznym modeliam opysu, jakymy zazvyczaj zruczno posluhovuvatysia, osoblyvo vybudovuvaty na nych krasyvi, zrozumili ta dostupni dlia peresicznych proszarkiv suspillstva rytoryczni figury ta obicianky u vyhliadi pryvablyvych obraznych futurologicznych perspektyv pid czas vyboriv.

4.Pryvatne – ostannij bastìon

Jaksco zvazsyty na klasyczne sposterezsennia, sco nasz svit dedali vtraczaje smysl, natomistt perepovniujettsia potokamy informaciji, to nasyllstvo politycznoji obicianky poliahaje v tomu, sco vona zahostriuje bazsannia smyslu – ce czitke ujavne baczennia krascoho zsyttia, peretvoriujuczy joho v masovyj psychoz.

Zresztoju, ce nasyllstvo zdijsniujettsia ne lysze z boku politycznych partij, politycznych kandydativ i jichnich program, a j z boku reklamy ta medìa, telebaczennia ta szou, kotri zahostriujutt bazsannia krascoho zsyttia priamymy j nepriamymy obiciankamy ta naocznostiamy, kartynamy j prognozamy allternatyvnoho «krascoho», jake, prote, nijak ne nastaje. Ce motoroszno nahaduje serednioviczni czasy – z jichnimy stychijno-milenarnymy, liumpenssko-sektansskymy projektamy poriatunku liudyny.

Vidtak, my stajemo zarucznykamy kolektyvnoji komunikaciji ta kolektyvnoji diji, czitko reglamentovanoji mechanizmom vyboru mizs pryvablyvoju czy nepryvablyvoju rytorykoju, mizs pryvablyvoju czy nepryvablyvoju modelliu obicianky ta obicianoji socìallnoji kartyny jak czitkoho polittechnologicznoho ujavlennia. Krasce, jake obyrajutt hromadiany i za jake tak hariacze dyskutujutt zi svojimy oponentamy, – ce vsioho lysze odyn iz programno-ideologicznych klipiv, hiperbolizovanyj ekvivalent jichnich mrij, nadij, fantazij, podanych technicznymy zasobamy jak vidstoronenyj objekt allternatyvnoji reallnosti. Ce pryzvodytt do stadiji chronicznoho nevrozu, pozajak je zavzsdy nerealizovane bazsannia.

Sce odyn moment. Najbillszoju pomylkoju v umovach globalizaciji je ototozsnennia modallnosti upravlinnia – jak panaceji vid usich chvorob – iz modallnistiu vyniatkovo derzsavnoju. Ce typova vada tak zvanych perechidnych suspillstv, sco nedavno otrymaly derzsavnyj suverenitet i v jakych cinnisno-smyslovyj status derzsavy zalyszajettsia dominujuczym nad, skazsimo, suspillstvom czy hromadoju. Spotvorene ujavlennia pro funkciju suczasnoji derzsavy v postkolonìallnych suspillstvach maje zadavnene pochodzsennia.

V nederzsavnych narodiv derzsava postaje najvyscoju stadijeju kolektyvnych cinnostej – te, za sco borolysia poperedni pokolinnia i za sco zobovjazani borotysia pokolinnia nastupni. Inszymy slovamy, sens jiji isnuvannia niby vidsuvaje na druhyj plan inszi sensy: hromadianssku svobodu, pryvatne, scastia, materìallni blaha. Cej romantycznyj etatyzm proholoszuje derzsavu jedynym serjoznym czynnykom, vid jakoho zalezsatt jakisni zminy v zsytti liudyny ta suspillstva.

Praktyka pokazuje, sco naspravdi rynkova, komunitarna czy korporatyvna modallnistt maje billsze znaczennia dlia liudyny, nizs vlasne derzsavna. Ne vbolivannia za efektyvnoho menedzsera, tobto ne personifikovana polityka, jaka u vyhliadi telehinicznoho polityka z harnymy maneramy nibyto navede lad usiudy i zbuduje zoloti hory, a fragmentacija vlady uriadu, fragmentacija vlady opozyciji, fragmentacija vlady socìallnych ruchiv. Fragmentacija, jak terytorija mozslyvoho ta reallnoho vplyvu navitt peresicznoho indyvida na duzse czitku j konkretnu funkcìonallnu dilianku (napryklad, oblasztuvannia svojeji vulyci, kvartalu). Fragmentacija, zvisno zs, jak protydija totallnosti. Adzse na zahallne navriad czy mozslyvo efektyvno vplyvaty.

Tomu najbillsz politycznym pryncypom dlia liudyny XXI stolittia je ne parlament czy uriad jak krychki ta nestabillni administratyvni ta polityko-pravovi «utvorennia», sco pid natyskom novych i novych vyklykiv mozsutt lehko vtratyty legitymnistt, i ne chymerni polityczni partiji, ideologiczni ta programni dokumenty jakych navriad czy zdatni vidobrazyty pryskoreni zminy v socìumi j sviti. Jedynym vyjavom cioho politycznoho pryncypu v teperisznich cyvilizacijnych umovach je pryvatne – domivka, pidjizd, budynok, vulycia, misteczko – ti misćia, de reallno ta postijno protikaje nasze zsyttia, de my bezposerednio zacikavleni v dobrobuti j bezpeci, de kontakt iz najmenszoju zahrozoju czy nespodivankoju vidczuvajettsia osoblyvo zahostreno.

Odnak i tut kryjettsia serjozna polityczna pastka – ce aneksija brendu «suspillnoji bezpeky» czerez vidpovidnu rytoryku z boku vlady ta provladnych politycznych syl. Ciu nebezpeku sce pomityv Zygmunt Bauman, zauvazsyvszy, sco koly vsia uvaha na misćiach fokusujettsia na «bezpeci seredovysca» i vsich reallnych abo nereallnych pytanniach, jaki vyplyvajutt zvidsy, todi dosiahajettsia te, czoho same choczutt vid nacìonallnych uriadiv «rynkovi syly», jaki nyni dijutt u globallnomu sviti. «U ciomu sviti uriadam suverennych derzsav faktyczno vidvodyttsia roll hipertrofovanych policejsskych dillnycc; killkistt i harna pidhotovka policejsskych patruliv, jaki oczyscajutt vulyci vid starciv, zsebrakiv i zlodiuzsok… Vykonannia roboty policejsskoho – ce krasce (a mozslyvo, i jedyne), sco uriad derzsavy mozse zrobyty, scob perekonaty «mandrivnyj kapital» vklasty koszty v dobrobut svojich hromadian» [Bauman, 2008: s. 96].

Sce odnijeju storonoju medali – i ce vzse postradiansskyj politycznyj velosyped – taku taktyku mozsna «neprymitno» zastosovuvaty j u vyhliadi zaczystky oponentiv, adzse populistsske haslo «navedemo lad», jakyj pozycìonujutt syly z imidzsem «syllnoji ruky», – vono duzse abstraktne i mozse oznaczaty sco zavhodno, vkliuczno z rozbudovoju merezsi konctaboriv, jak ce bulo za Hitlera. Ce jak v odnomu anekdoti, koly derzsava nahaduje vzajemyny kytiv i planktona, a plankton, zvisno, zmuszujutt hordytysia pryrodoju systemy travlennia kytiv. Hromadiany postkolonìallnych derzsav na ksztalt Ukrajiny na kozsnych vyborach iz oburenniam holosujutt proty svoho «planktonizmu», ale potrapliajutt u pasceky tych zse kytiv.

Abstraktna «bezproblemna» derzsavna rytoryka pro zlahodu j dobrobut czy novi roboczi misćia ne lysze vrazsena fundamentalizmom populizmu, a j pryreczena na nioho bodaj tomu, sco realizuvaty taku polityku mozslyvo lysze vsuperecz jiji rytoryci, tobto szliachom nepopuliarnych krokiv, a znaczytt czerez polityczne samohubstvo. Ce mozsna proiliustruvaty na prykladi perechidnych krajin, zokrema nechittiu odnych uriadiv, sco poczuvajuttsia nevpevneno, zdijsniuvaty infrastrukturnu rozbudovu czy reformy, pozajak jichnioju dijallnistiu, jichnioju «stadijeju roboty» mozsutt skorystatysia oponenty, sco zdatni pryjty do vlady i perebraty vinky slavy.

Dotepno, jak v odnij iz krajin dekillka uriadiv buduvaly centrallnyj stadìon pid czempìonat iz futbolu, odnak perszi uriady rozumily, sco cioho czempìonatu ne zastanutt, tomu osoblyvo ne napruzsuvalysia, oskillky vsi lavry otrymajutt ti uriady, jaki budutt na finiszi procesu. Pryblyzno podibne bulo z buduvanniam Soboru sv. Petra (Basilica di San Pietro) u Rymi. Budivnyctvo ta pereplanuvannia, sco zatiahnulysia na dekillka stolitt, pohlynulo z soboju cilu kupu imen architektoriv (za vyniatkom tytaniv Donato Bramante, Raffaello, Michelangelo ta inszych).

Vlasne pid takym kutom zoru mozsna rozhliadaty funkcìonallnistt derzsavnoho aparatu, osoblyvo v perechidnych krajinach iz «chronicznymy» problemamy ta z «rozladnanym» zakonodavstvom i styliamy upravlinnia. I polityky, jaki otrymaly vladu, svojimy dijamy niby j kazsutt: «My, na zsall, pryjszly nenadovho, bo nasza kadencija ne viczna, tomu na fundamentallni peretvorennia czasu ne maje». Natomistt czasu, jak pravylo, jim cilkom vystaczaje na zabezpeczennia sebe j svojeji rodyny materìallnymy ta inszymy blahamy.

Anatolij Dnistrovyj

 

DZSERELA
Apel K.-O. Dyskurs i vidpovidallnistt: problema perechodu do postkonvencìonallnoji morali / Karl-Otto Apel ; per. z nim. V. Kuplina. – K. : Duch i litera, 2009. – 430 s. – («Suczasna humanitarna biblìoteka»).
Эко У. Пять эссе на темы этики / Умберто Эко ; пер. с ит. Е. Костюкович. – СПб. : Симпозиум, 2000. – 158 с.
Делез Ж. Критика и клиника / Жиль Делез ; [ пер. с франц. О. Е. Волчек и С. Л. Фокина ; послесл. и примеч. С. Л. Фокина]. — СПб.: Machina, 2002. — 240 с.
Jameson F. Postmodernizm, abo Logika kulltury piznioho kapitalizmu / Fredric Jameson; per. z anhl. P. Denyska. – K. : Kurs, 2008. – 504 s.
Маркс К. Сочинения: [в 50 т.] / Карл Маркс, Фридрих Энгельс. – М. : Политиздат, 1955. – Том 1.– 698 c.

OBHOVORENNIA