Pro fenomen paskudnoji roboty

Proponujemo vašij uvazi tekst, ščo narobyv bahato šumu v anglomovnomu sviti. Desiatky publikacij v riznomanitnych vydanniach, sotni obhovoreń ta perepostiv u socijaľnych merežach — use ce pro stattiu Davida Graebera. Naviť tradycijno neoliberaľnyj “The Economist” zmušenyj buv vypravdovuvaty “fenomen bezhluzdoji ta paskudnoji roboty”.

bad-job

David Graeber, «intelektual u vyhnanni», antropolog, vykladač Londonśkoji školy ekonomiky, «ideolog Okupaju» ta odyn z najpopuliarnišch myslyteliv ostannich rokiv v SŠA, u svojemu teksti namahajeťsia problematyzuvaty naše povsiakdennia. Čomu, popry veś techničnyj progres, jakoho my dosiahly, my tak bahato praciujemo? Čomu naša robota dedali častiše nahaduje bezhluzde kopyrsannia v papirciach, bez jakoho liudstvo prekrasno obijšlosia b? Dlia čoho my sydymo cilymy dniamy v ofisach zamisť vyrobliaty abo prosto nasolodžuvatysia žyttiam? Jak same my vsi staly «ofisnym planktonom»?

Naspravdi, zdajeťsia, ščo Graeber tak i ne daje zadoviľnoji vidpovidi. Hovoryty, ščo same panivnyj klas vynen u vynyknenni «fenomenu bezhluzdoji roboty» — značyť hovoryty, ščo istorija tvoryťsia za čyjimoś rozrachunkom, a značyť — pereociniuvaty subjektyvnu roľ u suspiľnych zminach. Skoriše maje jtysia pro strukturni čynnyky, jaki zumovyly sučasnyj stan sprav.

Tak čy inakše, stattiu Davida Graebera slid pročytaty kožnomu. Vona ne tiľky stymuliuje refleksuvaty nad zvyčnymy dlia nas rečamy, ale j daje ujavlennia pro aktuaľni dyskusiji, ščo točaťsia v anglomovnomu intelektuaľnomu sviti.

 

U 1930 roci John Maynard Keynes prognozuvav, ščo do kincia stolittia technologiji nastiľky rozvynuťsia, ščo liudy z takych krajin jak Velykobrytanija ta SŠA zmožuť nasolodžuvatysia 15-hodynnym robočym tyžnem. Je vsi pidstavy vvažaty, ščo vin buv pravyj — adže technologiji cilkom dozvoliajuť nam realizuvaty ciu utopiju. Prote cioho tak i ne stalosia. Technologiji skoriše vykorystovujuť, ščob zmusyty nas praciuvaty biľše. A ce označaje, ščo slid bulo stvoryty, po suti, bezhluzdi roboči miscia. Bezlič liudej, osoblyvo v Evropi ta Pivničnij Ameryci, provodiať svoji žyttia za vykonanniam zavdań, jaki vony v hlybyni duši vvažajuť bezhluzdymy. Moraľna ta psychologična škoda vid takoho stanovyšča nadzvyčajno hlyboka. Ce šram na našij kolektyvnij psychici. Ale čomuś majže nichto pro ce ne hovoryť.

Čomu ž obiciana Kejnsom utopija — jakoji tak palko žadaly šče v šistdesiatych — tak i ne stala reaľnistiu? Nyni stalo tradycijnym tverdžennia, ščo vin ne zmih peredbačyty vybuchu konsiumeryzmu. Miž menšym robočym dnem ta biľšoju kiľkistiu ihrašok ta zadovoleń my vsi razom vybraly druhe. Cia istorija mohla by staty povčaľnoju bajkoju, odnak dostatnio chvylynu podumaty, ščob zrozumity, ščo ce pojasnennia daleke vid reaľnosti. Tak, zvyčajno, my staly svidkamy stvorennia bezliči novych profesij ta novych haluzej ekonomiky z dvadciatych rokiv, ale duže malo z nych stosuvalysia vyrobnyctva ta dostavky suši, ajfoniv čy modniavych krosivok.

To ščo ž ce za novi profesiji? Ostannij zvit, ščo porivniuje zajniatisť u Spolučenych Štatach miž 1910 ta 2000 rokamy, daje nam vidpoviď na ce pytannia. Protiahom ostannioho stolittia kiľkisť liudej, zajniatych u jakosti domašnioji obsluhy, na vyrobnyctvi ta v siľśkomu hospodarstvi, nadzvyčajno skorotylasia. Vodnočas kiľkisť «menedžeriv, ofisnych pracivnykiv, pracivnykiv sfer prodažu ta obsluhovuvannia» potrojilasia i «zrosla z odnijeji tretioji do trioch četvertych usijeji zajniatosti». Inšymy slovamy, produktyvnu praciu spravdi vdalosia avtomatyzuvaty, jak i peredbačalosia (naviť jakščo vy porachujete liudej, zalučenych do industrijaľnoho vyrobnyctva v usiomu sviti, vkliučajučy masy trudariv v Indiji ta Kytaji, vse odno vyjde, ščo robitnyky stanovliať menšu častku naselennia svitu, niž u mynulomu).

Ale zamisť toho, ščob vykorystaty ciu sytuaciju na korysť liudej, daty jim možlyvisť vprovadžuvaty vlasni projekty, bačennia ta ideji abo ž prosto otrymuvaty zadovolennia vid viľnoho času, my sposterihajemo rozbuchannia naviť ne tak sfery posluh, jak administruvannia. Vprovadžuvalysia cili haluzi ekonomiky, taki jak finansovi posluhy čy telemarketynh. Bezprecedentno rozšyriuvalysia haluzi korporatyvnoho prava, administraciji v akademičnij sferi ta sferi ochorony zdorovja, riznomanitnych kadrovych služb, pijaru. Ci cyfry naviť blyźko ne pokazujuť, skiľky šče liudej zajniati tym, ščob zabezpečuvaty robotu cych haluzej: ochoroniaty budivli, pidtrymuvaty technične funkcíonuvannia, prybyraty toščo. Čy varto hovoryty, ščo isnuje cila sfera dopomižnych profesij (myttia sobak, nična dostavka picy), jaki isnujuť lyše tomu, ščo vsi inši vytračajuť stiľky času na robotu v inšych haluziach.

Oś ce vse ja i proponuju nazyvaty «paskudnoju robotoju».

Vyhliadaje tak, nače chtoś zumysne stvoriuje bezhluzdi profesiji lyše dlia toho, ščob my vsi dali praciuvaly. I same tut kryjeťsia zahadka. Adže v kapitalizmi cioho načebto ne malo by statysia. Zvisno, u starych dobrych neefektyvnych socijalistyčnych deržavach na kštalt Radianśkoho Sojuzu, de robotu vvažaly odnočasno pravom ta sviaščennym obovjazkom, systema stvoriuvala stiľky robočych misć, skiľky bulo potribno (same tomu v radianśkych univermahach ščob kupyty šmatok mjasa, treba bulo maty spravu z trioma prodavciamy). Ale ž same ci problemy načebto i mala vyrišyty rynkova konkurencija. Vidpovidno do ekonomičnoji teoriji, kompanija v honytvi za prybutkom ne bude vytračaty košty na oplatu ne korysnych dlia neji pracivnykiv. Odnak same ce zaraz i vidbuvajeťsia.

Koly korporaciji radykaľno skoročujuť štaty, pryzupyniajuť vyrobnyctvo čy pidvyščujuť normu vyrobitku bez vidpovidnoho pidvyščennia zarplatni, ce nezminno vidobražajeťsia na tomu klasi, predstavnyky jakoho vlasne ščoś vyrobliajuť, transportujuť čy lahodiať. Pry ciomu jakymoś dyvom jak na driždžach roste armija ofisnoho planktonu. Vse biľše i biľše liudej, tak samo jak radianśki robitnyky, oficijno praciujuť po 40 čy naviť 50 hodyn na tyždeń, ale naspravdi zajmajuťsia korysnoju robotoju 15 hodyn, jak i prognozuvav Kejns, — reštu času vony vytračajuť na vlaštuvannia čy vidvidyny motyvacijnych seminariv, onovlennia svojich storinok u socijaľnych merežach čy zavantažennia serijaliv z Internetu.

Vidpoviď slid šukaty ne v ekonomici: ce skoriše moraľna ta polityčna problema. Adže panivnyj klas zrozumiv, ščo ščaslyvi, tvorči ta inicijatyvni liudy, jaki majuť viľnyj čas, — ce smerteľno nebezpečno (zhadajte, ščo vidbuvalosia v šistdesiatych, koly zjavylosia bahato studentiv z viľnym časom). Z inšoho boku, isnuje vyhidne dlia panivnoho klasu perekonannia, ščo robota je moraľnoju cinnistiu, a otže, toj, chto ne bažaje prysviačuvaty biľšisť času roboti, ne zasluhovuje ni na ščo.

Koly ja jakoś počav dumaty nad, vočevyď, neskinčennym rozrostanniam administratyvnoji roboty v brytanśkych akademičnych ustanovach, u mene zjavylosia ujavlennia pro peklo. Peklo — ce koly grupa liudej vytračaje bezlič času na robotu, jaka v nych ne nadto vychodyť i jim zovsim ne podobajeťsia. Ce niby kohoś vzialy na robotu tomu, ščo vin prekrasnyj stoliar, ale zhodom vyjavylosia, ščo naspravdi cia liudyna biľšisť času maje smažyty rybu. […]

Zvisno, ja cilkom svidomyj, ščo kožne take tverdžennia neodminno vyklyče škval zaperečeń: «chto ty takyj, aby vyrišuvaty, jaki profesiji “neobchidni” naspravdi? Vlasne, ščo take “neobchidnisť”? Ty ž profesor antropologiji, chiba ce “neobchidno”?» (I, naspravdi, bahato čytačiv žovtoji presy vvažatymuť isnuvannia mojeji profesiji vzircem roztryńkuvannia biudžetnych koštiv.) U jakomuś sensi ce spravdi tak. Adže nemaje žodnoho objektyvnoho miryla suspiľnoji cinnosti.

Ja ne dozvoliu sobi kazaty liudiam, jaki vpevneni u važlyvosti svojeji dijaľnosti dlia svitu, ščo naspravdi ce ne tak. Ale jak buty z liuďmy, svidomymy toho, ščo jichnia robota — bezhluzdia? Neščodavno ja zustrivsia zi škiľnym pryjatelem, jakoho ne bačyv z dvanadciaty rokiv. Ja duže zdyvuvavsia, diznavšyś, ščo za cej promižok času vin ustyh pobuvaty spočatku poetom, a potim frontmenom indi-rok hurtu. Ja čuv kiľka joho piseń po radío, ale naviť ne zdohaduvavsia, ščo ce spivaje mij znajomyj. Vin buv prosto blyskučyj, stvoriuvav ščoś spravdi nove, a joho robota, bezperečno, polipšuvala ta robyla jaskravišymy žyttia liudej po vsiomu svitu. Ta pislia pary neuspišnych aľbomiv vin, zmučenyj borhamy ta turbotamy pro novonarodženu dytynu, vtratyv kontrakt i zaveršyv, za joho slovamy, tym, ščo «zrobyv toj samyj vybir za zamovčuvanniam, jakyj robliať usi liudy bez kerma i vitryl — jurydyčnyj fakuľtet». Zaraz vin — korporatyvnyj juryst, praciuje u znanij ńju-jorkśkij kompaniji. Vin peršym vyznav, ščo joho robota — vkraj bezhluzda, ne prynosyť svitovi žodnoji korysti ta, za joho vlasnoju ocinkoju, ne mala b isnuvaty.

Ce vyklykaje bahato pytań, perš za vse: čomu v našomu suspiľstvi vkraj malyj popyt na talanovytych poetiv i muzykantiv, natomisť, schože, potrebuje specijalistiv z korporatyvnoho prava v neobmeženych kiľkostiach? (Vidpoviď prosta: jakščo 1% naselennia kontroliuje biľšisť najavnych resursiv, to te, ščo my nazyvajemo «rynkom» vidobražaje korysne čy važlyve same dlia cioho 1%.) Biľše toho, cia istorija pokazuje, ščo zazvyčaj liudy cych profesij svidomi cioho. Do reči, ja naviť ne vpevnenyj, čy zustričav koly-nebuď korporatyvnoho jurysta, jakyj by ne dumav, ščo joho robota — lajno. Te same možna skazaty pro vsi zhadani novi haluzi. Je cilyj klas štatnych profesíonaliv, jaki unykatymuť zhadok pro svoju robotu, varto vam lyše pry zustriči na večirci ziznatysia, ščo vy zajmajeteś čymoś, ščo pryjniato vvažaty cikavym (napryklad, antropologijeju). Pislia kiľkoch kelychiv vony vybuchnuť tyradamy pro bezhluzdisť i tupisť svojeji roboty.

Ce hlyboke psychologične nasyľstvo. Jak možna hovoryty, ščo pyšaješsia svojeju robotoju, jakščo ty potaj perekonanyj, ščo tvoja robota ne mala b isnuvaty? Jak ce može ne vyklykaty hlybokoho oburennia ta hnivu? Vse ž taky zavdiaky svojeridnij genijaľnosti našoho suspiľstva joho volodari znajšly sposib spriamovuvaty hniv same na tych, komu poščastylo zajmatysia spravdi korysnoju robotoju. Zdajeťsia, u našomu suspiľstvi isnuje zahaľne pravylo: čym biľše pevna robota prynosyť korysti, tym menše šansiv, ščo za neji platytymuť. Znovu-taky, objektyvnoho kryteriju hodi j šukaty, ale možna lehko zrozumity pro ščo jdeťsia, zapytavšy: ščo staneťsia, jakščo cilyj klas liudej prosto znykne? Kažiť ščo chočete pro medsester, smittiariv abo mechanikiv. Očevydno, ščo jakščo vony vyparujuťsia, naslidky buduť myttievi ta katastrofični. Kepśkymy buduť spravy svitu i bez vykladačiv čy dokeriv. Naviť svit bez fantastiv čy ska-muzykantiv čymalo vtratyť. Ale tak i ne zrozumilo, jak postraždaje liudstvo, jakščo vsi generaľni dyrektory zakrytych akcíonernych tovarystv, lobisty, specijalisty z PR, statysty strachovych agentstv, telemarketology, sudovi prystavy čy jurydyčni konsuľtanty prosto znyknuť. (Bahato chto pidozriuje, ščo v takomu razi svit značno pokraščyťsia.) Poky ščo ž, okrim žmeńky dobre vidomych vyniatkiv (doktoriv), pravyla dotrymujuťsia na dyvo poslidovno.

Naspravdi vse šče biľš zapuščeno: zdajeťsia, isnuje dovoli rozpovsiudžena dumka, ščo same tak i maje buty. Ce odyn iz sekretnych dvyhuniv pravoho populizmu. Vy možete pomityty ce, koly tablojidy rozburchujuť oburennia proty pracivnykiv metro čerez paralizuvannia Londona na čas superečok pro jichni trudovi dohovory. Vže sam fakt, ščo pracivnyky metro možuť paralizuvaty London, svidčyť pro neobchidnisť jichnioji roboty — ale, zdajeťsia, same ce i dratuje liudej. Ce šče biľš očevydno v SŠA, koly respublikanci duže uspišno rozpaliujuť hniv na škiľnych vykladačiv abo pracivnykiv avtomobiľnoji promyslovosti (ne na škiľnoji administraciji abo menedžeriv avtopromu, jaki, zreštoju, i stvoriujuť problemy) čerez jichni nibyto zavyščeni zarplaty ta piľhy. Jim niby kažuť: «Ale ž vy majete zmohu včyty ditej! Abo zbyraty mašyny! Vy majete spravžniu robotu! I pislia cioho vsioho vam šče vystačaje nachabstva vymahaty pensij ta dostupu do medycyny na rivni serednioho klasu?»

Jakby chtoś i zachotiv vyhadaty ideaľnyj dlia pidtrymannia vlady finansovoho kapitalu režym praci, ne ujavliaju, jak vony mohly by prydumaty ščoś krašče. Spravžnich, produktyvnych robitnykiv bezperestanku utyskajuť i ekspluatujuť. Reštky robitnykiv rozpodileni miž zaliakanym prošarkom znevaženych bezrobitnych ta biľšym prošarkom tych, komu, po suti, platiať ni za ščo — liudej u stanovyšči vymušenoji identyfikaciji z perspektyvamy ta ryzykamy panivnoho klasu (menedžeriv, administratoriv toščo), osoblyvo z jichnimy finansovymy avataramy, ale vodnočas vymušenoho oburennia na buď-koho, čyja robota maje zrozumilu ta nezaperečnu socijaľnu cinnisť. Zvisno, ciu systemu ne bulo stvoreno svidomo. Vona vynykla zi sprob i pomylok tryvalistiu majže u stolittia. Ale ce jedyne pojasnennia, čomu, popry vsi naši technologični možlyvosti, my vsi ne praciujemo po 3-4 hodyny na deń.

Pereklaly Dafna Račok ta Ivan Šmatko

OBHOVORENNIA