Rozkol suspiľstva v Poľšči

Krajina perežyvaje odnu z najbiľšych chvyľ protestiv vid 1989 roku. Polityka nacìonal-konservatyvnoho uriadu rozkolola suspiľstvo tak, jak cioho vže davno ne bulo. 

Tysiači demonstrantiv zibralyś u subotu, 12 hrudnia, bilia budivli konstytucijnoho sudu u Varšavi. Vony rozmachuvaly nacìonaľnymy praporamy ta praporamy EU, tanciuvaly ta naspivuvaly vidomi pop-melodiji, kotri lunaly z hučnomovciv. “Biľšisť u Sejmi šče ne označaje dyktatorśkoji vlady”, – holosno zajavyv organizator demonstraciji za demokratiju Mateusz Kijovski. Pid čas masovoji akciji vulyciamy Varšavy projšlysia blyźko 50 tysiač osib. Vony nesly plakaty z zaklykom do obranoho u travni cioho roku poľśkoho prezydenta Andrzeja Dudy: “Maješ považaty konstytuciju!”

Cej zaklyk stosujeťsia j superečlyvoho pryznačennia pjaty novych suddiv konstytucijnoho sudu, choča poperednij uriad raniše vže pryznačyv pjatero suddiv. Duda vidmovyvsia pryjniaty prysiahu v ostannich, natomisť vin dozvolyv sklasty prysiahu novopryznačenym suddiam. Nevdovzi konstytucijnyj sud oholosyv, ščo procedura superečyť osnovnomu zakonu. Zhodom Duda dav rozporiadžennia uriadu, rozrobyty vidpovidni zminy do zakoniv.

Nevdovolennia prezydentom, jakyj vže bahato raziv balansuvav na meži dozvolenoho zakonom, vyzrivalo vže davno. Pry čomu spočatku vse dovoli spokijno rozpočynaloś u socìaľnych merežach na kštalt Facebook. Zhodom, odnak, Mateusz Kijovski započatkuvav v interneti svoju inicìatyvu. Uže za kiľka hodyn joho pidtrymalo kiľka tysiač, čerez try dni – vže 40 tysiač osib. Kijovśki nazvav svoju inicìatyvu “Komitet zachystu demokratiji”, skoročeno KOD. Tym časom cia inicìatyva vže peretvorylaś na objednannia. Sama nazva – ce vže programa, ščo nahaduje zasnovanyj 1976 roku vydatnym poľśkym antykomunistyčnym opozycìonerom – legendarnym Jacekom Kuroniom – “Komitet zachystu robitnykiv”. Vdova ostannioho bula odnijeju z peršych, chto pidtrymav inicìatyvu Kijovskoho v interneti.

Pidihriti nastroji

Inicìator protestnoho ruchu Mateusz Kijovski

Mynulo try tyžni pislia zasnuvannia KOD i 50 tysiač joho prychyľnykiv ta sympatykiv vyjšly na vulyci. Vony provodyly svoju akciju, zibravšyś na odnomu boci vulyci, u toj čas jak hurt nacìonalistiv, ščo stojav za kiľka metriv na druhomu boci vulyci, namahavsia peresylyty ta perekryčaty prychyľnykiv KOD hučnoju muzykoju, krykamy ta obrazamy. Ale jim ce ne vdalosia. Miž nymy stojav čyseľnyj zahin policiji ta pyľnuvav za dotrymanniam vidpovidnoji dystanciji miž oponentamy.

Ta vže nastupnoho dnia vse vyhliadalo inakše. Cioho razu centr mista zapolonyly nasampered prychyľnyky Jaroslawa Kaczyńskoho. Ostannij, jak vidomo, očoliuje partiju “Pravo ta spravedlyvisť” (PiS), tobto polityčnu sylu, do jakoji naležyť i sam dijučyj prezydent Duda. Kaczyński choč i ne maje žodnoho postu v uriadi, ale vvažajeťsia, vlasne, joho nehlasnym holovoju. Vin – siryj kardynal jak dlia premjerky, tak i dlia prezydenta, ta može cilkovyto rozrachovuvaty na ostannich dlia pidtrymky svojich idej. “My – spravžni poliaky, a ne zlodiji ta komunisty, ščo pravyly dosi”, – vyhukuje Kaczyński u natovp. Blyźko 20 tysiač joho odnodumciv pidtrymalo v nediliu, 13 hrudnia, joho akciju.

Zdajeťsia, ščo holova PiS svidomo rozpaliuje nastroji. Vranci, šče pered provedenniam demonstraciji, vin po telebačenniu obražav svojich krytykiv, nazvavšy jich “zradnykamy. “Ce – najhiršyj sort poliakiv”, – skazav vin todi. Joho zajava spryčynyla škval komentariv v interneti. Šče toho ž dnia možna bulo pobačyty futbolky z demonstratyvnymy napysamy: “Najhiršyj sort poliakiv”.

Povernennia Smolenśka

Ce – lyše dva z bahatioch prykladiv demonstracij, ščo vidbulysia vprodovž mynulych dniv. Sered nych slid zhadaty takož i ščomisiačnyj molytovnyj marš Kaczyńskoho ta joho prychyľnykiv pered prezydentśkym palacom, jakyj cioho razu suprovodžuvala počesna varta poľśkoho vijśka. Molytovnyj marš vidbuvajeťsia vže šisť rokiv pospiľ z metoju všanuvaty pamjať zahyblych v avìakatastrofi bilia Smolenśka. U kvitni 2010 roku todišnij hlava deržava Lech Kaczyński ta 95 inšych osib, ščo perebuvaly na bortu prezydentśkoho litaka, zahynuly vnaslidok padinnia lajnera. Choč čymalo rozsliduvań holovnoju pryčynoju avariji nazyvajuť diji pilota, uriad choče po-inšomu pohlianuty na pryčyny tragediji. Kaczyński proholosyv, ščo nezabarom narešti sporudiať pamjatnyk žertvam avìakatastrofy i skoro “zjavyťsia usia pravda”, čym i zdijniav šaleni oplesky.

Zachody všanuvannia pamjati zahyblych v avìakatastrofi pid Smolenśkom

Čerez try dni pislia maršu Kaczyński sam otrymav symvoličnyj vizyt. Dosi ščoroku protyvnyky komunistyčnoho režymu protestuvaly 13 hrudnia pered budnykom komunistyčnoho vijśkovoho ta polityčnoho dijača Wojcecha Jaruzelskoho. Cioho dnia 1981 roku v Poľšči zaprovadyly vijśkovyj stan. Ale Jaruzelśkyj pomer. Tož ciohorič demonstraciji vidbulysia bilia budynku Kaczyńskoho, jakyj sam buv opozycìonerom i dlia nioho hodi bulo b vyhadaty biľšoho prynyžennia.

Vyna zakordonu

Takych nastrojiv, jak cymy dniamy, v Poľšči vže davno ne bulo. Vodnočas tryvožyť te, jak malo liudy hovoriať ta dyskutujuť. Zamisť perehovoriv dochodyť do dvoboju ta vorožych vzajemnych obvynuvačeń, u tomu čysli j u socìaľnych merežach. Skladajeťsia vražennia, ščo oponenty – ne hromadiany z riznymy točkamy zoru ta pohliadamy, a zapekli vorohy.

Jaroslaw Kaczyński ta Beata Szydło

U toj čas jak biľšisť krytykiv PiS zvynuvačujuť ciu polityčnu sylu v nynišniomu suspiľnomu rozkoli, nacìonal-konservatory zvaliujuť vynu na poperednij uriad. Polityky PiS povtoriujuť nemov jakuś mantru vyraz pro “cilkom pryrodnij proces”. Za jichnimy slovamy, Hromadianśkij platformi dovodyťsia proščavatysia z vladoju, a ce boliače. Na jichniu dumku, Škval krytyky v inozemnych ZMI – ce lyše “dokaz toho, jak daleko možuť siahaty ščupaľci ta mereži liberaliv”. Use svidčyť pro zmovu proty “spravžnich poliakiv”, zajavliajuť vony.

Tut naviť krytyka z boku Martina Schulza osoblyvo ničym ne zaradyla. U ponedilok holova Evroparlamentu zajavyv v intervju nimećkomu radìo Deutschlandfunk, ščo podiji v Poľšči majuť charakter deržavnoho perevorotu ta prosto dramatyčni. U vidpoviď premjer-ministr Poľšči Beata Szydło vystupyla z vymohoju vybačytysia za taki zajavy.

Lech Wałęsa zasterihaje vid hromadianśkoji vijny

Tym časom vidomi polityky zasterihajuť vid eskalaciji. “Ce može zakinčytysia hromadianśkoju vijnoju”, – zajavyv kolyšnij prezydent Lech Wałęsa, vystupajučy na poľśkomu telebačenni, ta zaklykav do provedennia referendumu, ščo mih by pryzvesty do samorozpusku Sejmu ta vidstavky prezydenta.

Krim toho, kolyšni poľśki premjer-ministry ta prezydenty krytykujuť instrumentalizaciju konstytucijnoho sudu. “Uriady zminiujuťsia, a demokratyčna Poľšča zalyšajeťsia”, – napysaly vony u spiľnij zajavi. Renomovani instytuciji zaklykajuť do povahy rozpodilu hilok vlady ta demokratiji. Odnak PiS j nadali provadyť svij kurs. Je, prymirom, zadum nacìonalizuvaty suspiľne radìo, telebačennia ta agentstvo novyn PAP.

Vyna ležyť ne lyše na PiS

Bahato-chto u Poľšči zaraz zadajeťsia pytanniam, ščo ž pryzvelo do takoho zahostrennia. Ale, jakščo pohlianuty v mynule, stane zrozumilo, ščo vynu slid šukaty ne lyše v PiS. Poperednij uriad davno zanechajav svoju reputaciju “liberaľnoji hromadianśkoji platformy” j ne nadavav jij osoblyvoho značennia. Vin radše provadyv neoliberaľnu ekonomičnu polityku, ne zmih zaručytyś pidtrymkoju serednioho klasu ta uriaduvav, nechtujučy tymy, chto opynyvsia za bortom peretvoreń. Poperednij uriad opikuvavsia nasampered interesamy vlasnoji klijentury – biznesmeniv ta bahatijiv. U ciu schemu pasuje j obrannia pjatioch suddiv konstytucijnoho sudu za myť do vyboriv – tak by movyty na majbutnie. Ščopravda, pislia vyboriv Duda ne zachotiv pryjmaty v nych prysiahu.

“My j nadali sposterihatymemo za dijaľnistiu uriadu, ale tak samo važlyvoju dlia nas je polityčna osvita v krajini”, – zajavyv Kijovski z “Komitetu zachystu demokratiji”. Vin hadaje, ščo vprodovž ostannich 25 rokiv poliaky zabuly, jakoju vrazlyvoju može buty demokratija i ščo vona ne može isnuvaty sama po sobi. A ti, chto v konkretnyj moment perebuvaje pry vladi, na joho dumku, pryzabuly, ščo “vladu biľšosti ne slid plutaty z dyktaturoju”.

OBHOVORENNIA