Ščo nam robyty z rosijśkoju movoju v Ukrajini?

Pojava vzajemovykliučnyħ povidomleń v ukrajinśkomu informacijnomu prostori pro vykladannia rosijśkoji movy v ukrajinśkyħ školaħ spryčynyla spalaħ aktyvnosti movnosturbovanyħ liudej. Budučy odnym z takyħ, ja do ostannioho unykav cijeji temy, oskiľky davno pryjniav rišennia zalyšyty jiji osobam, kotri majuť biľš prydatnu osvitu dlia movnyħ superečok. Do toho ž vvažav i vvažaju, ščo v sučasnomu sviti majbutnie movy zaležyť ne lyše vid kiľkosti prospivanyħ avtentyčnyħ piseń.

movne-pytannia2

Vperše bažannia vyslovytyś z movnoho pytannia vynyklo naprykinci liutoho 2014 roku. Todi miśkyj holova Ľvova Andrij Sadovyj na znak solidarnosti zi Sħodom i Pivdnem zaklykav ľvivjan deń hovoryty rosijśkoju movoju, a ħtoś zaklykav Odesu i Donećk cilyj deń hovoryty ukrajinśkoju. Uže ne pamjataju, de, ħto i jak rozmovliav, ale efekt vid inicìatyvy vyjavyvsia takym samym «uspišnym» jak i efekt vid aħmetovśkyħ hudkiv u travni 2014.

Zrozumilo, ščo vsia cia movna klounada bula potribna dlia toho, aby jakoś zapobihty fragmentaciji krajiny, jaka nibyto bula spryčynena vidminoju Verħovnoju Radoju Ukrajiny movnoho «zakonu» pid kodovoju nazvoju «Ki-Ko», zakon Kivlova-Kolesničenka. Todi meni podumalosia, a čomu vynyklo bažannia vybačytyś tiľky za «Ki-Ko», čomu b ne vybačytyś za dyktatorśki «zakony», pryjniati 16 sičnia 2014 roku? Vony takož holosuvalyś po «беспределу» u šaħrajśkij sposib. Nu j za rady jednosti krajiny možna bulo b zrobyty dni Donećka u Ľvovi. Za kožnu perejmenovanu vulyciu na česť čerhovoho ukrajinśkoho pidpiľnyka, udarnykam donećkoho truda možna bulo b zajiħaty do kuľturnoji stolyci i priamo z likarni vykrasty jakohoś botanika-naukvocia. Potim vyvesty joho v haraž, vidbyty nutrošči, pokynuty na morozi zi zvjazanymy rukamy i skazaty, ščo ce vin zablukav i zamerz. A v Donećku, na protyvahu Banderi, vstanovyty pamjatnyk «berkutam», jaki v riadni nesuť trup majdanivcia.

Pidštovħuvala do movnoji dyskusiji mene i sytuacija z rybkamy, namaliovanymy na stini likarni «OĦMATDYT» kyjivśkoju ħudožnyceju Svitlanoju Rudykovoju, jaka skazala, ščo vona vse žyttia prožyla v Kyjevi i zavždy rozmovliala rosijśkoju, tomu i pidpysala rybok rosimenamy: “Прасковья” i “Пелагея”. Cikavo, de vona taki imena čula u Kyjevi? Nu nazvala b Maša, Daša, Nataša, niħto b može i ne pomityv. Ħiba pryjiħala b Iryna Farìon i počala b rozpovidaty pro Marijku, Darku, Natalku, a taki jak ja vidpovily b znanomu filologu, ščo neħaj dlia počatku rozbereťsia u sebe pid nosom z Miśkamy, Jaśkamy, Laćkamy, Štefkamy, Staškamy, Juźkamy, Hieńkamy, vid jakyħ u mene krutylasia holova, koly pryjiždžav do materi na malu baťkivščynu. Ale ž Rudykovij treba bulo vypendrytysia. I je pidozra, ščo ne lyše.

I oś ostatočnym trygerom dlia napysannia statti z movnoho pytannia stav po-žinočomu emocijnyj i ščyryj tekst Natali Bezmen pid nazvoju: «Русский: заптретить нельзя отобрать», opublikovanoho na “Ħvyli” 17 veresnia.

U statti zibrani maksymaľno možlyvi pobažannia, pretenziji, zdyvuvannia, emociji rosijśkomovnyħ liudej, jaki očikuvano vyklykaly palku pryħyľnisť rusofoniv i take same oburennia ukrajinofoniv. Podiji pid rosijśkym posoľstvom 18 veresnia, majeťsia na uvazi dva udary nohoju po holovi ležačoho čolovika, jakyj pryjšov vykonaty svij «hromadianśkij» obovjazok i vklonytysia velykij rosijśkij kuľturi, sygnalizujuť nam, ščo movnyj konflikt maje vsi šansy buty «vyrišenym» pryblyzno u takyj sposib, i ne fakt, ščo zavždy na korysť Mirošnyčenko.

Pryčyn tupyku u movnomu pytanni ščonajmenše je dvi.

Po-perše, sami ukrajinofony ne možuť čitko sformuvaty ta artykuliuvaty kiľka pryncypovyħ rečej:
1. u čomu poliahaje movna problema;
2. u čomu cinnisť nacìonaľnoji identyčnosti;
3. jak vony bačať vyrišennia movnoji problemy v Ukrajini. Abo treba ħoča b povidomyty, ščo ħočeťsia.

Po-druhe, ukrajinomovni ne dajuť možlyvisť čitko vyslovytyś z movnoho pytannia rusofonam. Jak tiľky, ti robliať sproby prezentuvaty svoje «rozuminnia prekrasnoho», tak jiħ odrazu piddajuť žorstkij krytyci z pohrozamy zastosuvannia sylovyħ metodiv. Odrazu skažu, ščo «jestem» absoliutno tolerantnoju liudynoju – tolerantno stavliusia do sylovyħ metodiv. Tiľky pered tym jak jiħ zastosovuvaty vvažaju za neobħidne duže čitko pojasnyty svoju pozyciju. I ne prosto pojasnyty, a j dovesty, ščo nasyľnyćki diji spriamovani na vidnovlennia spravedlyvosti i vyħodiať z liudśkoji hidnosti.

Bezperečno vse nabahato skladniše. Prote podibni sproščennia musiať buty, aby jakoś trymatysia berehiv lakoničnosti.

Počnemo z movnoji problemy, a same z osnovnoho zakonu deržavy Konstytuciji Ukrajiny jak holovnoho jiji džerela. Na moju neekspertnu dumku položennia: «deržavnoju movoju v Ukrajini je ukrajinśka mova» je nikčemne i ni pro ščo ne hovoryť. Cia nevyznačenisť daje pidstavy stverdžuvaty, ščo likar karety švydkoji dopomohy može pryjiħaty do vas dodomu i zbyraty anamnez ħvoroby rosijśkoju movoju, oskiľky vaše pomeškannia ne je deržavnoju ustanovoju. Takož nejasno čy majuť vam pravo vidmovyty v obsluhovuvanni ukrajinśkoju movoju v mahazyni «Sport Life» na tij pidstavi, ščo ce pryvatna terytorija.

Takož ne jasno čy možete vy vidmovytyś obsluhovuvaty pacijenta i vymahaty perekladača na tij pidstavi, ščo vin zvertajeťsia do vas rosijśkoju movoju v komunaľnij (deržavnij) poliklinici. Nu i vzahali – čy maje pravo ukrajineć v Ukrajini ne rozumity rosijśku, poľśku, anhlijśku, ivryt, idyš takož ne jasno.

Z ohliadu na procesy decentralizaciji ta samovriaduvannia može sklastysia taka sytuacija, ščo ukrajineć ne lyše ne počuje i ne otrymaje vidpoviď ukrajinśkoju vid miśkoji rady ħarkova, ale j dlia toho, aby počuty ukrajinśku v Ukrajini jomu dovedeťsia jiħaty v Kabinet Ministriv i prosyty Avakova, ščob vin z nym pohovoryv ukrajinśkoju, oskiľky ce bude jedyna stoprocentna deržustanova.

Prykrym neporozuminniam zalyšajeťsia tverdžennia pro obovjazky deržavy Ukrajiny zabezpečuvaty rozvytok mov nacìonaľnyħ menšyn ta rosijśkoji. Zauvažu. My ne hovorymo čy ce spravedlyvo. Ce aprìori nemožlyvo. Rozvyvaty možna tiľky odnu movu, oskiľky movi potribnyj žyttievyj prostir, točky prykladannia toščo. Pidtverdženniam cijeji dumky je ukrajinśka mova, jakoju rozmovliajuť hromadiany Kanady ta SŠA, pryjiždžajučy do nas dopomahaty robyty čerhovu revoliuciju.

Sluħajučy jiħ movu rozumiješ, ščo deržava stvoriuje umovy ne dlia rozvytku ukrajinśkoji movy u cyħ krajinaħ, a daje možlyvosti neju pobavytyś i bezbolisno poproščatyś. Same tomu ukrajinśki kanadijci, čy ħto tam išče, dyvliaťsia na Ukrajinu jak jedyne misce rozvytku movy.

Ideja rozvyvaty movy krajin, hromadiany jakyħ majuť svoji krajiny – ce serjoznyj kolektyvnyj psyħičnyj rozlad. Tobto termin «rozvytok» stosovno inšyħ mov v Ukrajini potribno miniaty. Vin je ħybnym, dezorijentujučym, nespravedlyvym, a holovne nemožlyvym u vykonanni.

Vytoky movnoji problemy takož slid šukaty u nezaležnosti, točniše u jiji rozuminni. Na siohodni uže očevydno, ščo u 2016 roci liudy, kotri vyboriuvaly i žertvuvaly za nezaležnisť inakše jiji rozumijuť u porivnianni z nynišnimy pryħyľnykamy nezaležnosti, kotri u 1991 roci abo ne rozumily, ščo vidbuvajeťsia, abo jim bulo bajduže, abo bulo protyvno. Dlia normaľnoji liudyny nezaležnisť – ce svoboda ne vykonuvaty čužu voliu. U ciomu vsia suť nezaležnosti. Varto nahadaty, ščo čužoju voleju dlia Ukrajiny bula i je rosijśka volia. Čy to indyviduaľna čy to kolektyvna. Jakščo vas prymušujuť vykonuvaty rosijśku voliu, u tomu čysli j u movnomu pytanni, to, mabuť, vy ne je nezaležni. Ščo take rosijśka volia u movnomu pytanni? A ce todi, koly ne rozumijuť abo ne do kincia rozumijuť vašu movu, do vas zvertajuťsia rosijśkoju movoju, vymahajuť vid vas vidpovidi rosijśkoju movoju (zhadajemo vypadky z zamovlenniam taksi u Kyjevi), prymušujuť vas čytaty abo pysaty rosijśkoju movoju, prymušujuť vas sluħaty rosijśku movu i take inše. Pidkresliuju, ščo jdeťsia pro tyħ, ħto vyboriuvav nezaležnisť abo jiji pidtrymuvav. Inšymy slovamy, dlia cyħ liudej deržava Ukrajina – ce nacìonaľnyj projekt, na zrazok nacìonaľnyħ evropejśkyħ deržav XIX stolittia abo sučasnyħ Poľšči čy Izrajiliu.

Ħtoś može skazaty, ščo krymplen vyjšov z mody u 70-i roky, ale same zarady «krymplenovyħ kostiumiv» liudy žertvuvaly i hotovi žertvuvaty. Takož možna nahadaty, pro te, ščo nacìonalisty buly i je holovnymy drajveramy procesiv emansypaciji v Ukrajini, i z 1991 roku i naviť troħy davniše. Vsi inši straty je abo dopomižnymy, abo vidverto parazytujučymy. Kolektyvnyj Oleksij Močanov mih by pretenduvaty na svoje bačennia nezaležnosti, jakby zmih by vyjty z Majdanu 2014 u skladi organizovanoji vijśkovoji struktury, napryklad, Ukrajinśkoji Revoliucijnoji Armiji, peretvoryvšy styħijnyj nacìonaľnyj protest u revoliuciju buržua.

Nahadaju, ščo inšoho vyħodu z Majdanu, okrim jak vyħodu čerez vijnu ne isnuvalo. I vyħodyly z Majdanu, riatujučy kyjivśku buržuaziju, same «nacyky». Rozdribnenymy vijśkovymy ugrupovanniamy, padajučy pid kuliamy, otrymujučy poranennia. Možna skiľky zavhodno pokazuvaty medyčni dovidky pro rozumovu vidstalisť Parubija, ale same oś taki jak vin ta virni nacìonaľnij ideji «svobodivci» vriatuvaly kolektyvnyħ Močanova i Klyčka vid tiurmy abo emigraciji. U ciomu misti možna naviť vtulyty politologičnyj prognoz dlia tyħ, ħto čekaje na buržuaznu revoliuciju v Ukrajini i dlia koho svoboda je cinnistiu. Vona vidbudeťsia pislia toho jak bude stvorena nacìonaľna buržuazija. Nacìonaľna buržuazija – ce koly «nacyky» zavolodijuť «zolotom» kompartiji, a ne Pinčuk počne rozmovliaty ukrajinśkoju. Ce ščodo pytannia cinnosti nacìonaľnoji identyčnosti. Jakymy b nedoluhymy ne vyhliadaly Juščenko i Vasiunyk, ale pry nyħ biznes ta znedoleni, ne zaležno vid nacìonaľnosti, krašče sebe počuvaly jak pry zvjazci Porošenko-Grojsman-Ložkin.

Teper perejdemo blyžče do statti «Русский: запретить нельзя отобрать».

Natali Bezmen napysala te, ščo napysala, ale meni zdajeťsia, ščo tekstom aktualizovana problema rosijśko-kuľturnyħ liudej. Ce pevna kategorija, vyħovana, jak kaže Oleksij Arestovyč, na rosijśkyħ kuľturnyħ zrazkaħ. Treba skazaty nepohano vyħovana. Ščopravda Vadyk Kolesničenko takož sebe nazyvav rosijśkokuľturnoju liudynoju ta j vyħovanyj vin buv pohano (varto lyše pryhadaty jak vin pokryvav svoju tešču, jaka zalyla našatyrnyj spyrt liudyni v horlo), ale tut jdeťsia pro takyħ rosijśkokuľturnyħ jak Semen Hluzman, Jevhen Komarovśkyj, Vadym Karasiov, Gennadij Balašov ta inši.

Ci liudy pozycìonujuť sebe ukrajinciamy, ħtoś z nyħ naviť vyvčyv ukrajinśku movu, abo jakščo ne vyvčyv za 25 rokiv, to u jakosti kompensaciji ne stavyť pid sumniv jiji jedynoderžavnisť. U nas tak možna – kazaty, ščo jedynoju deržavnoju movoju mižnacìonaľnoho spilkuvannia maje buty ukrajinśka i ne znaty jiji.

Tobto jakijś častyni z cyħ liudej potribna žyva rosijśka dlia toho ščob zvertatyś za kuľturnymy zrazkamy: samym rozvyvatysia i, zvyčajno, služyty Ukrajini. Takož vony ħočuť jakoś vydilyty rosijśku movu, ščob vona ne bula zaraħovana do mov nacmenšyn. Nu ščob i ne deržavna, ale i ne mova nacmenšyny. Dlia cioho vony vymahajuť najavnosti rosijśkoji movy u zahaľnoosvitniħ programaħ deržavnyħ škil, bažano obovjazkovoji dlia vsiħ. Jak argument vony navodiať bezlič plejotropnyħ efektiv vid znannia rosijśkoji movy dlia nerosijśkomovnyħ. Dumaju, ščo nesprosta. Ci liudy vvažajuť nespravedlyvoju polityku z derusyfikaciji i narikajuť, ščo dlia nyħ hotujuť kuľturne hetto.

Otže, okrim manipuliatyvnoho vykorystannia movnoho zakonodavstva, ukrajinofony vidčuvajuť nestykovku u deklarovanyħ namiraħ rusofoniv. Ukrajinomovni vvažajuť, ščo jdeťsia ne pro bažannia včyty rosijśku za biudžetni košty dlia osobystoho duħovnoho rozvytku, čerpajučy kuľturni zrazky z XIX stolittia. Z XX ta XXI čerpaty osoblyvo ničoho, i pro ce šče bude skazano tak samo jak pro biudžetni košty. Mova ide pro movnu ekspansiju. Ukrajinomovni vbačajuť u cyħ namahanniaħ vytisnyty ukrajinśku z pobutovoho žyttia u vuźkyj oficijnyj deržavnyj segment, zrobyvšy jiji movoju čynovnykiv i korupciji. Nu, kolyś bula movoju netesanyħ kolhospnykiv, a teper bude breħlyvyħ čynovnykiv. Ħoča i ti, i inši je produktamy «русского мира».

Same tomu rusofony perekonujuť u potribnosti rosijśkoji movy, perevahaħ jiji znannia i take inše. Same tomu rusofony ne ħočuť pysaty zajavy z proħanniam nadaty jim hodyny dlia vyvčennia rosijśkoji. Rusofony ħočuť, ščob zajavy na zviľnennia vid rosijśkoji pysaly ukrajinci. Može vony i ničoho ne ħočuť, ale same tak je zaraz – ukrajinciv ščoś tam prymušujuť pysaty i vidmovliatyś indyviduaľno. Dejaki rusofony ħočuť zberehty za soboju pravo dyvuvatysia tym ukrajinciam, jaki ne včyly Puškina i vystavliaty jiħ malokuľturnymy liuďmy. Ce ne vyhadka – ce vziato z sučasnoho žyttia.

Otže, počynajemo z korysnosti rosijśkoji kuľtury. Ħto skazav, ščo na urokaħ rosijśkoji literatury, a vyvčennia naviť prosto movy ne možlyve bez vyvčennia literatury, včyteli buduť davaty kuľturni zrazky, a ne zajmatymuťsia propagandoju «русского мира»? Ce takož ne vyhadky. Zreštoju, ħto skazav, ščo ti kuľturni zrazky davatymuť rozuminnia dobra i zla, jake prytamanne ukrajinciam i Zaħidnij cyvilizaciji? Pro rizne rozuminnia možna pročytaty u statti «Україна: коли зло стає добром», opublikovanoji na «Ħvyli» 08.05.14.

Teper pro vlasne cinnosti kuľtury. U mene ne vynykaje sumniviv u tomu, ščo v rosijśkij kuľturi možna znajty kuľturni zrazky, jaki vyħovajuť z liudyny osobystisť ta humanista. Ale meni tak zdajeťsia, ščo my perebiľšujemo roľ rosijśkoji kuľtury u jiħ stvoreni. Jakoś ne dovelosia prohuliuvatysia z Tarasom Ševčenkom po Sankt-Peterburgu, ale zli jazyky kažuť, ščo rosijśkoju movoju sered žyteliv «horoda na Nievie» v seredyni XIX stolittia rozmovlialy ne biľše 30% osvičenyħ liudej. V osnovnomu hovoryly nimećkoju, a potim francuźkoju. I vsi kuľturni zrazky buly stvoreni same nimciamy ta francuzamy abo pid jiħ vplyvom. Te ščo Rosija do Putina bula evropejśkym projektom, zasnovanomu na evropejśkyħ cinnostiaħ naviť pidtverdžuje rosijśkokuľturna liudyna Vadym Karasiov.

Pislia toho, jak biľšisť z tyħ liudej pislia 1917 roku povernulosia u krajiny zvidky vony čy jiħ predky pryjiħaly, z kuľturnymy zrazkamy ščoś počalo ne skladatyś. Osoblyvo sumnivy ščodo zdatnosti otrymaty ščoś prydatne dlia kuľturnoho vžytku bezposerednio z rosijśkyħ nadr vynykajuť u XXI stolitti. Prynajmni taki dumky vidvidujuť normaľnu liudynu, jaka perehliadaje rosijśke kino čy sposterihaje za rosijśkym polityčnym žyttiam.

Ne znaju jak v inšyħ sferaħ, ale v medyčnij vse vyhliadaje čomuś same tak. Napryklad, vse akušerstvo, jakym donyni korystujuťsia v Ukrajini, bulo stvoreno perevažno nimciamy. Pryčim jiħ bulo nastiľky bahato, ščo rosijśka radianśka propaganda naviť ne zmohla pidšukaty miscevyħ talantiv aby sklepaty ščoś na zrazok «Ščiotkina-Bliumberga». V akušerstvi inozemni prizvyšča tak i zalyšylyś bez rosijśkyħ prystavok: Sħröder, Kristeller, Bumm, Alfeld, Dunkan, Sħultze. Oznajomytyś z robotamy dejakyħ nimciv dovelosia zovsim ne tomu, ščo meni tak ħotilosia. Prosto pislia zakinčennia universytetu ja rozumiv, ščo praciuvaty po rosijśkyħ pidručnykaħ (Bodiažyna, Ajlamazian) – ce kaličyty ditej i žinok. Same todi ja pryjšov do vysnovku, ščo rosijśkyj rozum XIX, XX stolittia ni na ščo inše ne zdatnyj, jak perekrutyty te, čoho vin ne zrozumiv, i dobreħaty toho, čoho vin ne znaje. Tomu meni dovelosia vytraty častynu svoho žyttia aby deščo perepysaty, peremaliuvaty, vporiadkuvaty i vydaty. Zvynuvačennia serjozni, tomu daju posylannia jak zvit, ščo ščoś tam taky kolyś robyv.

Te same stosujeťsia «дедушки» Pirogova – koryfeja rosijśkoji ħirurgiji, liudyny zi svitovym imjam, pro velyki dosiahnennia jakoho čomuś znajuť tiľky v Rosiji ta Vinnyci. U Vinnyci, do reči, duže liubliať provodyty riznoho rodu Pirogovśki večornyci, na jakyħ postradianśki profesory ščoś tam rozpovidajuť. Ale tym, ħto bude u sadybi Pirogova sprobujte uvijty v doviru do kohoś z pracivnykiv muzeju. Vony čytajuť arħivy i rozkažuť vam duže bahato cikavoho. Nikolaj Ivanovič postane pered vamy u vyhliadi brutaľnoho rosijśkoho ħama, bilia jakoho ne možlyvo bulo stojaty na pevnij vidstani, oskiľky vin ridko myvsia. Vidomosti pro joho humannisť, a tym biľše bezkorysnisť, syľno perebiľšeni. Vin normaľno brav hroši za likuvannia z selian, ne vyjavliajučy osoblyvoho myloserdia pid čas svojiħ bezvidpovidaľnyħ eksperymentiv nad nymy, torhuvav likamy ta mav nekysle komercijne libido, jake realizovuvav v zemeľnyħ pytanniaħ ta agrarnomu biznesi. Dopomahaly jomu u ciomu miscevi jevreji, jakyħ vin naspravdi likuvav bezkoštovno. Rozkryly talant velykoho ħirurga i daly putivku u žyttia bezperečno inozemci.

Šče raz nahološuju. Skazane ne označaje, ščo v rosijśkij kuľturi ničoho ne možna znajty korysnoho i šo «дедушкa» Pirogov ne buv velykym ħirurgom. Ziznajuś, ščo maju «hriħy»: inkoly počytuju Berdiajeva, sluħaju lekciji ukrajinofoba Fursova, včusia u Nievzorova i take inše. Ale ne treba pereociniuvaty i perebiľšuvaty. A takož treba rozumity, ščo kuľturni zrazky možna braty z inšyħ džerel, bažano z peršodžerel, pryčim biľš komfortnyħ u moraľno-etyčnomu plani. Normaľna liudyna, vzahali, biľše sħyľna čerpaty z tyħ kuľtur, do jakyħ vona ne maje pretenzij i obraz. Kažuť, ščo rosijany u porivnianni z anhlijciamy – pìonery v šortykaħ. Te ščo anhlijci vytvorialy z irlandciamy ta šotlandciamy, ce naviť ne holodomor 1932-33 rokiv. Ale meni komfortniše, zbahačuvatyś z anhlijśkoji kuľtury aniž z rosijśkoji, oskiľky anhlijci bezposerednio ničoho pohanoho meni ne zrobyly. Nu tak vlaštovani liudy i ničoho tut ne vdiješ.

Takož majuť značennia davnosti konfliktiv. Liudy kategoryčno vidmovliajuťsia do kincia žyttia zvertatysia do kuľtury narodu z jakym vony konfliktuvaly. Nu, ce ja pro normaľnyħ liudej, a ne pro ħolujiv.

U teksti Natali Bezmen jdeťsia pro sprobu prynyzyty rosijan ta rosijśkomovnyħ. Ce okrema i skladna tema, jaka zasluhovuje na uvahu. Vid neji ne možna tak prosto vidmaħnutysia, oskiľky sproby kohoś prynyzyty zavždy zakinčuvalyś v istoriji dramatyčno i tragično.

ħoču pojasnyty, ščo jdeťsia pro sprobu postavyty na misce rusofoniv, a ne prynyzyty. Takož možna vesty movu pro pomstu možlyvo šče ščoś. Davajte spokijno sprobujemo u ciomu rozibratysia.

Bahato rusofoniv ne vraħovujuť kiľka pryncypovyħ momentiv. Ti rusofony, ščo zajiħaly z Rosiji vvažajuť sebe misìoneramy, liuďmy, jaki nesly slovo pravdy i promiń svitla. Vony dobrosovisno praciuvaly včyteliamy i razom z matematykoju včyly ukrajinciv osnovam marksyzma-leninizma. Vony nijakym čynom ne ototožniujuť sebe z zaharbnykamy i ponevoliuvačamy i jiħ naspravdi možna nazvaty myrnymy kolonizatoramy. Ale, po-perše, ci liudy majuť rozumity, ščo vony nesuť solidarnu vidpovidaľnisť za diji svojiħ nacìonaľnyħ koleg u budionivkaħ, po-druhe, častyna ukrajinciv ne vvažaje jiħ misìoneramy, a švydše navpaky – varvaramy i bydlom, i mala na uvazi jiħni kuľturni zrazky. Je velyka kiľkisť liudej, jaki vvažajuť, ščo Rosija nesla zlo. Diji Rosiji v cyvilizacijnomu ta ekonomičnomu aspektaħ dlia nyħ ne je totožnymy dijam Velykobrytaniji v Indiji. Možna obražatysia, možna ne obražatysia, ale ukrajinofony tak vvažajuť i dijuť vidpovidno do svojiħ ujavleń. Tomu dlia kohoś Puškin ce joho «фсьо», a dlia kohoś – ce «рифмоплет», jakyj u viršovanij formi ospivuvav svoje libido.

Okrema i biľš skladna sytuacija z miscevymy rusofonamy, biľšisť z jakyħ ne pereħodyla na rosijśku movu, za nyħ ce zrobyly jiħni didy. Sprobujemo rozibratysia z jiħ «prynyženniam».

Vinnyččyna – ce odna z ostanniħ oblastej, jaka piddalasia masovij rusyfikaciji, kotra začepyla 1-2 pokolinnia. Važlyvo rozumity, ščo rizni regiony po riznomu spryjmajuť rusyfikaciju i rosijśkomovnyħ. Najhirše do rusofoniv stavliaťsia «svidomity» naviť ne v Zaħidnij, a v centraľnij Ukrajini. Čomu? A tomu, ščo tut zalyšylysia liudy, jaki bačyly proces na starti. Ti, ħto služyv v armiji mene zrozumije. Koly vy bačyte uže hotovoho seržanta, to u vas odne stavlennia, a koly vy znajete cioho seržanta šče z soldata i bačyly joho včynky ta počatok profesijnoho rostu, to ce stavlennia uže inše i zaležatyme vono vid toho jak hidno molodyj bojeć projšov svij šliaħ. Duže važko spryjmajuťsia komandy vid seržanta, jakoho kolyś «opustyly» i vy bačyly jak ce bulo.

Proces masovoji rusyfikaciji na Podilli vidbuvavsia u 70-ħ rokaħ. Dovelosia buty joho bezposerednim svidkom, učasnykom, objektom toščo. Presynh i nasyľstvo bulo takym, ščo unyknuty rusyfikaciji bulo ne možlyvo. Ale rusyfikacija ostatočno staje rusyfikacijeju, koly čuža mova prynosyťsia v simju. Čužu movu v simju prynosiať dity, i lamajuť movnu praktyku same vony. Dity peršymy zvertajuťsia abo vidpovidajuť baťkam v simji inšoju movoju. Vidpovisty baťkam čužoju movoju – ce pliunuty jim v oblyččia. Tomu dlia mene rosijśkomovni ce ti, ħto kolyś pliunuly materi i baťkovi v oblyččia. Ne važlyvo, čy ce bulo u 30-ħ rokaħ v Zaporižži, čy 50-ħ rokaħ u Kirovohradi, čy 70-ħ rokaħ u Vinnyci čy 80-ħ u Ľvovi. Bahato, ħto z mojiħ rovesnykiv pliuvaly v oblyččia. Zarady spravedlyvosti treba vidznačyty, ščo bahato z nyħ vypravyly ci pomylky.

Zrozumilo, ščo rusofony sħidnyħ oblastej zlam movnoji praktyky perežyly duže davno, v inšyħ pokolinniaħ i jim vse ce može zdatysia ħvoroblyvymy fantazijamy avtora. Ale same tomu rusofony tak bolisno perežyvajuť ukrajinizaciju, oskiľky rozumijuť, ščo rano čy pizno jim treba vnesty ukrajinśku movu u simju, abo inšymy slovamy ħtoś komuś maje «pliunuty» v oblyččia. Vnesty čužu movu v kolo blyźkyħ – ce najvažče. Tomu nymy vidčuvajeťsia dyskomfort ta prynyžennia. Sered vinnyćkoji inteligenciji bahato simej, jaki nazovni rozmovliajuť ukrajinśkoju, a u sebe vdoma hovoriať rosijśkoju. Ta ščo tam bahato, biľšisť vykladačiv universytetiv tak žyvuť. Meni vidomi simji, jaki nazovni, u tomu čysli i miž soboju na publici, rozmovliajuť ukrajinśkoju, a koly zalyšajuťsia vdoma odni – rosijśkoju. I ce jdeťsia pro etničnyħ ukrajinciv.

Zvyčajno je šče odyn moment. Perejty nazad na ukrajinśku – ce vyznaty svoju pomylku, kolyšniu slabkisť, dlia kohoś – perekreslyty svoje žyttia.

Tak oś, prynyžennia – ce švydše osobysti vidčuttia rusofoniv, aniž bažannia ukrajinofoniv kohoś prynyzyty.

U ciomu konteksti možna vydilyty motyvaciji grupy liudej, kotri pryjmajuť polityčni rišennia. Okrim bažannia «postavyty na misce», a stavyty na misce je za ščo, možna vesty movu pro pomstu i znevahu do rosijśkomovnyħ. Ale čomu dyvuvatysia? Pomsta za te, ščo namahalysia razom z ponevoliuvačamy nahnuty i «opustyty». Znevaha za te, ščo sami ne vstojaly. Ale, znovu ž taky, ce pryrodna reakcija liudyny.

Kiľka sliv treba bulo b skazaty z pryvodu bezperspektyvnosti nyzky zajiždženyħ argumentiv, jaki ne je argumentamy dlia ukrajinomovnyħ. Jiħ možna ne vykorystovuvaty, vony ne dijuť i na nyħ niħto ne reaguje.

Počnemo z zasudžennia nasyľstva u movnij polityci. Duže dyvno čuty slova zasudžennia nasyľstva vid liudej, jaki sami čynyly nasyľstvo, abo jaki buly zgvaltovani sotni raziv. Čomuś raptom u vsiħ nyħ prokynulasia hidnisť. Duže cikavo, de cia hidnisť bula raniše. Tomu pozycija ukrajinofoniv tut je prostoju. Skazaly «Horišni plavni» — značyť «Horišni plavni». Ale treba rozumity najholovniše – ščo v žytti dije holovne pravylo: jakščo ne matymeš vlasnoji voli i ne navjazuvatymeš jiji inšomu, to budeš vykonuvaty čužu voliu. Ne budeš navjazuvaty ukrajinśku – budeš rozmovliaty rosijśkoju.

Dali. Ukrajinu možna liubyty rosijśkoju, i ce dovedeno vijnoju z Rosijeju. Ħoču skazaty, ščo ničoho ne dovedeno. Jakščo liudyna rozmovliaje rosijśkoju, to ce zovsim ne označaje, ščo vona cijeju movoju liubyť Ukrajinu. Biľšisť z cyħ liudej liubliať Ukrajinu ukrajinśkoju, naviť jakščo i pohano neju rozmovliajuť. Čomu tylovi rusofony vvažajuť, ščo frontovi rosijśkomovni vystupajuť za rosijśku movu? Ja uže ne kažu, ščo vnesok rusofoniv u strymuvani voroha javno perebiľšenyj. Bez «nacykiv» Ukrajina ne strymala b voroha. I smiju zajavyty, ščo vtraty sered ukrajinomovnyħ u razy vyšči niž rosijśkomovnyħ. Na Ľvivščyni je sela, u jaki z vijny ne vernulysia desiatky čolovikiv. Jiħ prosto naša statystyka na vraħovuje u vtraty. A jakščo naviť prypustyty, ščo vse, naspravdi ne tak, to v okopaħ majuť siohodni sydity na 100% šanuvaľnyky Puškina. Jakby v Donećkij oblasti prožyvaly «halyčany» cijeji vijny nikoly b ne bulo. Same tomu Poľšča može projavliaty aktyvnisť vykliučno v stinaħ Sejmu, pryjmajučy rišennia pro «людобуйство». Dumok pro vijśkovi diji z metoju pomstytysia u neji nikoly ne vynykne.

Nastupnyj argument. Movne pytannia treba vyrišyty, tak jak vono vyrišeno u takyħ cyvilizovanyħ krajinaħ jak Kanada, Švejcarija, Beľhija toščo. Jak na mene, to prosto fejeryčno. Nu oś davajte podumajemo: rusofony ħočuť vyrišyty movne pytannia v Ukrajini jak v Kanadi. A čomu ne tak jak v Rosiji? Možemo vziaty movne zakonodavstvo z uliublenoho XIX stolittia, jakščo sučasne ne pidħodyť. A-a-a, Rosija ne cyvilizovana krajina i je našym vorohom. Todi, jaki kuľturni zrazky vy zbyrajetesia v neji braty, jakščo vona ne cyvilizovana i je našym vorohom? Potim, a ħto skazav, ščo u Kanadi, Ispaniji, Beľgiji vyrišene movne pytannia? A oś v Rosiji vyrišene. Vybačte, ale ce vse svidčyť, ščo rusofony povnistiu vtratyly samokontroľ i ne slidkujuť za svojimy dumkamy, a prosto meliuť ščo zamaneťsia bo jim treba zadovoľnyty svoji zabahanky.

Rosijśkomovnyj ukrajineć. Cej termin ukrajinciamy ne spryjmajeťsia. Prosto. Prynajmni u tomu tlumačenni v jakomu joho namahajuťsia vtysnuty.

Nu, mabuť, dosyť. Zadačeju cioho tekstu je ne namahannia navesty jakomoha biľše argumentiv. Holovna zadača pojasnyty, jaki čynnyky je vyznačaľnymy, u koho v rukaħ bejsboľna bita i v jakyħ vypadkaħ vona počne zastosovuvatyś.

Problema movnoho pytannia poliahaje ne v movi, a u nosijaħ movy. Točniše u jiħ namiraħ. A namiry u nosijiv rosijśkoji movy pohani. Nedobri namiry majuť ne lyše jiji nosiji v Rosiji, ale j jakaś kiľkisť v Ukrajini. I ne važlyvo, jakyj ce vidsotok. Poky ci namiry ne zminiaťsia, jak ce vidbulosia z Poľščeju, rosijśka mova nestyme zahrozu. Tomu, jakščo rosijśka mova i potrebuje specìaľnoho statusu v Ukrajini, to ħiba statusu movy okupanta, a ne nacmenšyny. Ostannie naspravdi smišno zvučyť.

V Ukrajini movne pytannia bude vyrišene vykliučno po-ukrajinśky. Ce ne ta sytuacija, koly dva rivnyħ narody spiľno korčuvaly lisy ta borolysia z trymetrovymy vedmediamy i ne ta sytuacija koly try nacìonaľni grupy objednalysia navkolo svitovyħ finansovyħ zapasiv. Rosijany včynyly proty ukrajinciv duže bahato pohanyħ dij protiahom stoliť, duže bahato breħni i pidlosti miž dvoma narodamy. Tomu tut ne bude nijakoji Kanady i Švejcariji. Ne vdasťsia takož vybuduvaty analogiju Nimeččyna-Avstrija, koly dvi riznyħ krajiny rozmovliajuť odnijeju movoju. Navriad čy v Rosiji pohodiaťsia na ukrajinśku, a v Ukrajini na rosijśku. Možna sprobuvaty, zvyčajno, dovesty protyležne, ale treba rozumity, ščo ce hromadianśka vijna.

Rusofony majuť zrozumity, ščo počuttia je ne lyše u nyħ, počuttia je v poliakiv, portuhaľciv, buriativ i u tomu čysli vony je v ukrajinciv. Jakščo pliuvaty na liudśki počuttia, to bude taka kartyna, jak pid rosposoľstvom u Kyjevi pid čas vyboriv v Gosdumu 18 veresnia. . Video je duže pokazove. Ci dvi liudyny, jaki bylysia pid posoľstvom je zbirnymy obrazamy šanuvaľnykiv Puškina i nešanuvaľnykiv Puškina. Obydva navmysne pryjšly 18 veresnia na pobačennia. Odyn pryjšov, ščob včerhove vysratysia na porih, podzvonyty v dveri i poprosyty tualetnyj papir, a druhyj pryjšov, ščob vytovkty seruna pykoju u himno. Prosto šanuvaľnyk Puškina, ne rozraħuvav, ščo za perìod joho vidsutnosti, toj, ščo niby zavždy davav liubjazno jomu tualetnyj papir, pidris i pidkačavsia. Ale problema z movnym pytanniam zovsim ne u tomu, ščo buduť pobyti nohamy po holovi ti, ħto «bykuje», a bo ti, ħto ne rozibravsia jak sebe treba vesty pravyľno. Problema u tomu, ščo nastupnymy, koho bude byty Mirošnyčenko i Ko, buduť taki, jak ja. I ce je, mabuť, holovnoju pryčynoju napysannia cioho tekstu. Tomu ščo ci liudy, jaki podavaly tualetnyj papir, ničoho inšoho jak mstyty za prynyžennia i byty ne možuť. I koly vony perebjuť oś tyħ, jaki «bykuvaly», abo prosto ħotily počytaty Puškina za biudžetni košty vony perejduť na «agentiv» Kremlia, jaki rozmovliajuť ukrajinśkoju. Do reči, proponuju pocikavytyś, čy majuť možlyvisť turky u Nimeččyni včyty svojiħ ditej turećkoju movoju za biudžetni košty. Vse taky cia nacija pryjmala učasť u vidbudovi povojennoji krajiny, i zovsim ne za raħunok miľjoniv žyttiv nimećkyħ selian.

V kincevij častyni sprobuju vidpovisty na vsi try zapytannia, jaki buly označeni na počatku tekstu. Korotko. Ukrajinomovni vvažajuť nepryjniatnymy buď-jaki movni ta kuľturni pretenziji z boku rosijśkomovnyħ v sylu istoriji skladnyħ vzajemyn. Vsia polityka ukrajinomovnyħ spriamovana na vytisnennia rosijśkoji movy z pobutovoji publičnoji sfery. Ukrajinofony ne proty, aby rusofony spilkuvalysia miž soboju rosijśkoju movoju, tak jak ce robliať poliaky abo jevreji. U čomu poliahaje cinnisť ukrajinśkoji movy ta nacìonaľnoji identyčnosti vony ne zbyrajuťsia pojasniuvaty. Meni, osobysto ce ne podobajeťsia, ale ce pravo ukrajinciv.

ħočeťsia takož zvernutysia do rosijśkomovnoji elity. Prypyniť, buď laska, «bykuvaty» i korčyty z sebe obraženyħ. Pislia rozpadu SRSR vy otrymaly deficytnyj socìaľnyj resurs. Vy krašče osvičeni, u vas vyščij intelektuaľnyj potencìal, u vas biľše zvjazkiv ta u razy biľše finansovyħ možlyvostej. Jakščo vy ħočete čytaty Puškina u vas je možlyvosti organizuvaty nediľni školy za vlasnyj raħunok. Jakščo vy vidčuvajete u sobi najavnisť pedahohičnyħ zdibnostej i bažannia nesty v masy rosijśku kuľturu, to u vas je koho vyħovuvaty rosijśkymy kuľturnymy zrazkamy. Ce Renat Aħmetov, Mykola Levčenko, Aliona Bondarenko, Ihor Kolomojśkyj ta inši, jaki do kincia svojiħ dniv ne zmožuť navernutysia ni do kuľtury, ni do ukrajinśkoho.

Niħto vas ne vyštovħuje z polityčnoho žyttia krajiny. Pocikavteś, buď laska, poħodženniam halyćkoji elity. Biľšisť ukrajinśkyħ nacìonaľnyħ podvyžnykiv ne je etničnymy ukrajinciamy i majuť avstrijśke, poľśke, čeśke jevrejśke poħodžennia. Zreštoju, beriť pryklad z Horbulina ta Šyškina. Ħoču vam povidomyty, ščo vaš intelekt ta vaši znannia potribni u vporiadkuvanni vsiħ sfer žyttia. Jakščo problemy z intelektom v ukrajinofoniv možna pojasnyty jiħ tryvaloju marginalizacijeju, to čym pojasnyty problemy z intelektom u vas, ja ne znaju. Zajmajučyś ne odyn rik pytanniamy reformuvannia medyčnoji sfery vidpovidaľno zajavliaju, ščo vy malo čym vidrizniajeteś vid Liliji Hryhorovyč.

Jevhen Iħeľzon, vy virno robyte, koly pryncypovo spilkujeteś v mahazynaħ ukrajinśkoju, tiľky proħannia, robiť virni vysnovky. Ne treba zaklykaty včyty rosijśkoji gramoty ukrajinśke bydlo na tij pidstavi, ščo vony vam vidpovidajuť negramotno rosijśkoju. Ukrajini ne potribne ukrajinśke bydlo, jake gramotno pyše rosijśkoju movoju. Vid cioho vono ne perestane buty bydlom. Vymahajte vid nyħ vidpovidaty čoho jiħ včyly u školi i v čas X, ci liudy zmožuť vas zaħystyty, i vam ne treba bude jty pomyraty na front. Čysto praktyčna porada, vy ž rozumna liudyna.

Otže vse možna vyrišyty, jakščo maty zdatnisť zminiuvaty svoju točku zoru pid vahoju argumentiv. Jakščo ni, todi hromadianśka vijna. Dmytro Korčynśkyj kaže, ščo ce korysna rič, dopomahaje pozbavytyś vid javnyħ ta pryħovanyħ vorohiv. Korčynśkomu lehko tak kazaty, oskiľky vin ne zbyrajeťsia vojuvaty. A ja budu zmušenyj, tomu i šukaju myrnyħ metodiv.

A za rosijśku perežyvaty ne treba. My do neji obovjazkovo vernemosia jak zaraz do poľśkoji i budemo včyty za vlasni hroši. Ale my budemo!

 

OBHOVORENNIA