Szczo ne tak iz ekonomikamy Zahodu?

Szczo ne tak iz ekonomikamy Zahodu i z ekonomicznoju naukoju? Vidpovidd zależytt vid togo, pro jaku ekonomiku jdettsia — horoszu czy spravedlyvu.

Bagato hto u Zahidnij Evropi j USA vidczuvaje, szczo naszym ekonomikam brakuje spravedlyvosty, hocza pogliady na spravedlyvistt deszczo rizniattsia. Odna grupa ekonomistiv, jaku vprodovż desiatylitt oczoliuvav brytansskyj ekonomist Entoni Atkinson, uvażaje, szczo na Zahodi tryvaje czergove Pozoloczene stolittia nerivnosty u rivniah dohodiv i dobrobutu. Poslugujuczyss utylitarystsskymy pogliadamy Dżeremi Bentama, vony proponujutt rozpodiliaty dohid vid vysokozabezpeczenyh do malozabezpeczenyh, aż poky bude dosiagnuto maksymallnoji «sumy korysnostej». Utim, pytannia v tomu, czy vrahovuje cia doktryna intujityvne vidczuttia togo, szczo je spravedlyvym.

Filosofiv uprodovż cyh desiatylitt billsze cikavyly roboty amerykansskogo filosofa Dżona Roulza. U knyżci «Teorija spravedlyvosty» vin obstojuje pryncypovu vidmovu vid idej Bentama: sutt ekonomicznoji spravedlyvosty poliagaje v rozpodili «korysnosty», pryczomu dlia niogo ce slovo oznaczaje zadovolennia vid spożyvannia i dozvillia, a ne sumu cyh korysnostej. Idettsia pro umovy, za jakyh kożen uczasnyk spryczyniajettsia do plodiv suspillnoji ekonomiky. Na dumku Roulza, spravedlyvistt zmuszuje derżavu vykorystovuvaty podatky i subsydiji dlia togo, szczob nablyzyty zarplaty nyzzkooplaczuvanyh pracivnykiv do optymallnogo rivnia. Toż mensz blagopoluczni czleny suspillstva otrymujutt maksymallno vysoku czastku dohodiv vid spivpraci liudej v ekonomici.

Miż cymy dvoma pogliadamy toczyttsia borottba. Bentamovi pogliady transformuvalysia v korporatyvistssku ideju, szczo uriad derżavy maje nadavaty pidtrymku u vygliadi groszej, podatkovyh pillg abo bezkosztovnyh poslug zacikavlenym grupam, jaki ozvuczujutt potrebu: korporacijam, profspilkam abo spożyvaczam, — persz niż billszi pillgy vvażatymuttsia nadto zatratnymy. Pislia zadovolennia vymog riznyh zacikavlenyh grup u derżavnij skarbnyci zalyszylosia malo kosztiv dlia nyzzkooplaczuvanyh pracivnykiv.

Pogliady Roulza, szczyro każuczy, znajszly malo pidtrymky sered zakonodavciv. 1975 roku v USA vvely podatkovyj zalik za zaroblenyj dohid. Ale vin perevażno dopovniuje dohid materiv malennkyh ditej iz nyzzkoju zarplatoju. Vin nijak ne dopomagaje nyzzkooplaczuvanym pracivnykam zagalom i, pevnoju miroju, naspravdi zmenszuje zarplatu nyzzkooplaczuvanyh bezditnyh żinok i samotnih czolovikiv. Dekillka evropejsskyh krajin vytraczajutt znaczno billsze, niż USA na subsydiji zarobitnoji platni, ale statystycznyj analiz ne vyjavyv suttievogo vplyvu na rivenn zarplat czy bezrobittia.

Bez efektyvnoji politycznoji inicijatyvy, jaka spryjala by socijallnomu prosuvanniu mensz zabezpeczenyh czleniv suspillstva, rynkovi kolyvannia mynulyh czotyrioh desiatylitt — perevażno spady produktyvnosty, jaki poszyrylysia na Zahodi, i, zvisno, globalizacija, szczo spryjala perenesenniu znacznoji czastyny nyzzkooplaczuvanogo vyrobnyctva v Aziju, — i dali, ne zustrivszy oporu, znyżujutt rivenn zajniatosty j rozmir zarobitnoji platni nyzzkooplaczuvanyh profesij. Cej spad kosztuvav mensz zabezpeczenym verstvam naselennia ne lysze vtraty dohodu, ale j vtraty togo, szczo ekonomisty nazyvajutt «zaluczenniam», — dostupu do roboczyh miscc iz gidnoju robotoju i zarplatneju, jaki darujutt vidczuttia samopovagy. A zaluczennia brakuvalo i bez ciogo. U USA davno brakuje zaluczennia temnoszkiryh misskyh pidlitkiv. U Franciji podibnoju je sytuacija z vyhidciamy iz Pivnicznoji Afryky. Na billszosti terytoriji Evropy bulo malo sprob zaluczyty romiv.

Take oslablennia ekonomik Zahodu — ce oslablennia i ekonomicznoji nauky. Klasyczna ideja politycznoji ekonomiky poliagala v tomu, szczob daty rivnevi zarplat prosisty do rivnia, vyznaczenogo rynkom, a potim zabezpeczyty vsih «zahysnoju sitkoju» «neğatyvnogo podatku na prybutok», strahuvannia na vypadok bezrobittia, a takoż bezkosztovnoji jiżi, prytulku, odiagu i medycznoji dopomogy. Taka polityka, navitt u vypadku gumannogo vprovadżennia, hocza czasto buvaje navpaky, ne vrahovuje golovnogo. Jakszczo zgadaty istoriju Zahodu pislia Renesansu, staje zrozumilo, szczo czymalo liudej zdavna maly bażannia robyty u żytti szcze szczoss, okrim prosto spożyvaty tovary j rozvażatysia. Vony pragnutt braty uczastt u żytti gromady, v jakij zmożutt uzajemodijaty j rozvyvatysia.

Panivna polityczna ekonomija slipa do samogo poniattia zaluczennia. Vona ne proponuje żodnogo zasobu proty jiji nestaczi. Moja monografija i zbirnyk materijaliv konferenciji pid mojeju redakcijeju — odni z nebagatioh naukovyh pracc knyżkovogo formatu, v jakyh opysano sposoby zaradyty nezaluczenniu liudej v ekonomiku, u jakij vony matymutt robotu, szczo prynosytt zadovolennia.

Teper fahivci govoriatt pro nespravedlyvistt inszogo sztybu. Pracivnyky, jaki majutt gidnu robotu, vvażajutt ekonomiku nespravedlyvoju, oskillky vony abo jihni dity majże ne majutt szansu pidniatysia na vyszczyj szczabell socìoekonomicznoji drabyny. A ruh ugoru nyni je znaczno skladniszym. Navitt u Pozoloczenomu vici czymalo bagatijiv pidnialysia iz samogo dna. (Vidstann miż szczabliamy bula velyka, prote na drabynu vse-taky pidnimalysia.) Poczuttia nespravedlyvosty narodżujettsia vid vidczuttia nerivnyh perevag: ti, hto vyszcze za nas, vykorystovujutt svoji zvjazky, aby zalyszytysia na svojemu misci abo dlia togo, szczob jihni dity zmogly pity slidom za nymy. Pereszkody dlia karjernogo rostu zavżdy ti sami: obmeżennia konkurenciji, szczo jih vstanovyly bagatiji, liudy zi zvjazkamy, profesijni asocijaciji, profspilky ta ğilldiji.

Ale pravda v tomu, szczo Roulzovi zusyllia pidniaty rivenn zajniatosty i zarplat nyzzkooplaczuvanyh pracivnykiv abo prybraty nezaslużeni perevagy ne zmogly b pozbavyty mensz zabezpeczeni verstvy naselennia vid najbillszogo braku zaluczennia z Roulzovyh czasiv. Syly spadu produktyvnosty i globalizaciji buly nadto potużni. Ba billsze, hocza nespravedlyvistt zahidnyh ekonomik szokuje, v nyh ne varto vbaczaty osnovnu pryczynu spadu produktyvnosty i globalizaciji. (Pocznimo z togo, szczo spad produktyvnosty v USA rozpoczavsia v seredyni 1960-h rokiv, a gostra vtrata vyrobnyczyh roboczyh miscc na korystt bidniszyh krajin vidbulasia znaczno piznisze — vid 1970-h do poczatku 1990-h rokiv.) Slid vrahovuvaty glybszi pryczyny.

Hocza liudy potrebujutt spravedlyvoji ekonomiky zadlia vlasnoji samopovagy j nacìonallnoji gordosty (Roulz uvażav spravedlyvistt za najgolovniszu czesnotu suspillstva), spravedlyvistt — ce szcze ne vse, szczo liudiam potribno vid ekonomiky. Jim potribna nastillky ż horosza, jak i spravedlyva ekonomika. A vprodovż dekillkoh desiatylitt zahidni ekonomiky ne dotiaguvaly do koncepciji «horoszoji ekonomiky», jaka proponuje «horosze żyttia» abo żyttia u «dostatku», za oznaczenniam dejakyh gumanistiv.

Za poszyrenoju dumkoju, horosze żyttia peredbaczaje nabuttia majsternosty v roboti j zdobuttia dostupu do kraszczyh umov abo zasobiv dlia otrymannia vynagorody: materijallnoji, na ksztalt dostatku, abo nematerijallnoji — my nazyvajemo jiji «uspisznistiu». Na dumku gumanistiv i filosofiv, horosze żyttia peredbaczaje vykorystannia vlasnoji ujavy, vtilennia tvorczyh zdibnostej, zdijsnennia zahoplyvyh podorożej u nevidome, a takoż vplyv na svit — dosvid, jakyj ja nazyvaju «procvitanniam». Idettsia pro nabuttia dosvidu, a ne otrymannia materijallnoji vynagorody, hocza materijallni vygody możutt spryjaty dosiagnenniu nematerijallnyh cilej. Za slovamy pyssmennyka Kabira Sehgala, «Groszi — jak krov. Bez nyh vy ne zmożete vyżyty, ale vony ne stanovliatt sensu żyttia».

Jak take horosze żyttia może panuvaty v suspillstvi? Istoryczno, jak ja stverdżuju v knyżci «Masove procvitannia», uspisznistt i procvitannia poczaly perevażaty v XIX stolitti, koly v Evropi ta USA zjavylysia dynamiczni ekonomiky iz potencijalom dlia stvorennia vlasnyh innovacij. Vidpovidajuczy na vyklyky i możlyvosti ekonomiky, jaka postijno rozvyvalasia, pidpryjemlyviszi uczasnyky zaglybliuvalysia u vyriszennia novyh problem i podolannia novyh pereszkod procesu vprovadżennia novovvedenn: ci liudy stavaly «uspisznymy». Zapaleni novym duhom dynamizmu, uczasnyky z novatorsskoju żylkoju postijno namagalysia vygaduvaty novi sposoby vyrobnyctva reczej czy novi reczi dlia vyrobnyctva: ci liudy «procvitaly».

Szczo ż leżalo v osnovi ciogo dynamizmu? Vin vynyk unaslidok rozvytku spryjatlyvoji kulltury. Kulltura doslidżenn, eksperymentiv ta innovacij v XIX stolitti u Velykij Brytaniji i USA, a zgodom u Nimeczczyni ta Franciji zrosla na ğrunti indyvidualizmu Renesansu, vitalizmu epohy baroka ta ekspresìonizmu romantycznoji epohy. Zvażajuczy na burhlyvyj rozvytok poeziji, muzyky i mystectv u «kreatyvnomu» sektori ekonomiky, ne vyklykaje podyvu te, szczo vynahidlyvistt rozkvitla i v inszyh galuziah. Same todi Dżordż Stefenson vynajszov zaliznyciu z parovoju tiagoju, a Dżon Dyr — stalevyj plug, jakyj «poruszyv rivnyny». Isaak Zynğer rozrobyv i vyviv na rynok komercijnu szvejnu maszynku, Tomas Edyson — fonograf, braty Liumjer — kinematograf, a Florens Najtynğejl zdijsnyla reorganizaciju likarenn. Za svidczenniam suczasnykiv, innovacijnistt rozkvitla pysznym cvitom, szczo bulo osoblyvo oczevydno v Ameryci. Pid czas turu Amerykoju 1858 roku Avraam Linkolln zajavyv, szczo vsia krajina vidczuvaje «palke bażannia — nestrymne pragnennia — do “novogo”». Szczo zrobylo innovacijnistt u cyh ekonomikah takoju potużnoju, to ce te, szczo dostup do niogo maly ne lysze elity. Vona pronyzuvala vse suspillstvo vid mensz do billsz zabezpeczenyh verstv naselennia. Liudy zvyczajnogo pohodżennia maly zmogu doluczytysia do innovacijnogo procesu velykogo i malogo rozmahu. Stefenson buv nepyssmennym, Dyr — kovalem, Zynğer — maszynistom, Edyson — neznatnogo rodu. Innovacijni ideji możutt vynykaty i v liudej iz peresicznymy zdibnostiamy. Jak ja pysav u «Masovomu procvitanni», «Navitt liudy z neczyslennymy i skromnymy talantamy <…> otrymaly dosvid zastosuvannia vlasnogo rozumu, szczob skorystatysia nagodoju, vyriszyty problemu, znajty novyj sposib czy vygadaty novu ricz».
Page 2
Dosvid roboty v ekonomikah, jaki dynamiczno rozvyvalysia, buv voczevydd pozytyvnym dlia billszosty liudej — prynajmni znaczno pozytyvniszym, niż za poperednih ekonomik. Togoczasni svidczennia sprostovujutt davnij znajomyj motyv pro te, szczo v epohu merkantylizmu liudy obyraly sillsske żyttia iz jogo rutynoju j izoliovanistiu, na protyvagu suczasnomu żyttiu na pidpryjemstvah i v mistah. Możlyvo, dejakym inszym ekonomikam brakuvalo (i dosi brakuje) zarplat dlia velykoji killkosty peresicznyh liudej, szczob ti mogly dozvolyty sobi buduvaty karjeru zadlia dosiagnennia uspihu czy procvitannia; abo ż jim brakuvalo dostatnio roboczyh miscc dlia znacznoji killkosty liudej, szczob vony maly taki możlyvosti. Dosytt vysokyj rivenn zarplat, dovoli nyzzkyj rivenn bezrobittia, a takoż dosytt szyrokyj dostup do zahoplyvoji roboty neobhidni dlia «dosytt dobroji» ekonomiky — hocza ciogo zovsim ne dosytt. Materijallni możlyvosti ekonomiky majutt buty dostatnimy dlia poszyrennia nematerijallnyh — zadovolennia vid dosiagnennia uspihu i procvitannia zavdiaky pidpryjemlyvij, tvorczij i spovnenij ujavy roboti.

Dejaki ekonomisty stverdżujutt, szczo dlia szczastia derżavam ne potriben dynamizm. Francuzy j italijci, zdajettsia, ne majutt niczogo proty togo, szczo jihni ekonomiky bulo majże povnistiu pozbavleno vitczyznianyh innovacij protiagom majże dvoh desiatylitt. Vony cilkom zadovoleni ekonomikoju, jaka ne zdatna na billsze, okrim jak daty globallnym rynkovym sylam zmogu — vkliuczno z vitczyznianymy ta zakordonnymy dosiagnenniamy nauky — pidvyszczuvaty aktuallnyj rivenn zarplat i pidtrymuvaty rynkovyj rivenn dohidnosty kapitalu. (Vlasne, ostannim czasom u rozvynutyh ekonomikah majże ne sposterigalosia pidvyszczennia reallnoji zarplatni.) Vtim, na moju dumku, taka ekonomika vyklykaje spivczuttia porivniano z ekonomikamy zi znacznym rivnem uspisznosty i procvitannia — ne każuczy vże ekonomiky burhlyvyh innovacij u mynulomu Zahodu. Dyvno, ale takyj żaliugidnyj riznovyd ekonomiky vellmy nagaduje teoretyczni modeli klasycznoji ekonomicznoji nauky.

V opysanyh tut klasycznyh modeliah nihto ne sylkujettsia prydumaty szczoss nove (okrim hiba szczo novyh vygidnyh investycij), nihto ne probuje jogo stvoryty. U nyh ne isnuje poniattia liudsskogo czynnyka, lysze reakcija na rivenn zarplat, vidsotkovyh stavok i dostatku. Ce mehaniczna, robotyzovana ekonomika. Vrożaji zrostajutt, prote ne vidbuvajettsia osobystisnogo rozvytku. U klasycznomu kanoni Bentam, iz jogo «sumoju korysnostej», pokazuje indyviduumiv u vygliadi mehanizmiv, szczo praciujutt, aby vnesty svoju czastku do zagallnogo dobrobutu. Jozef Szumpeter zobrażuje «innovacijnistt» jak produkt ambitnyh pidpryjemciv, jaki vykorystovujutt vynahody, zrobleni poza meżamy nacìonallnoji ekonomiky, — niby osnovnym uczasnykam ekonomiky gett brakuje ujavy.

Taki klasyczni modeli je osnovoju siogodnisznioji standartnoji ekonomicznoji nauky. Popry pevnu vytonczenistt, taka ekonomiczna nauka ne zalyszaje miscia dlia ekonomiky, v jakij liudy vygadujutt novi produkty i vykorystovujutt svoji tvorczi zdibnosti dlia jih vyrobnyctva. Szczo dokorinno «ne tak z ekonomicznoju naukoju», to ce te, szczo vona vvażaje taku ekonomiku za normu — «kraszcze ne buvaje». Problema v tomu, szczo elementy ekonomiky zahidnyh krajin stajutt produktamy klasycznogo ekonomicznogo vczennia, v jakomu majże ne zalyszajettsia miscia dlia tvorczosty j ujavy.

Poczynajuczy pryblyzno vid 1970 roku, a v dejakyh vypadkah iszcze ranisze, billszistt ekonomik kontynentallnyh derżav Zahidnoji Evropy poczaly billsze nagaduvaty mehanicznu modell standartnogo ekonomicznogo vczennia. Billszistt kompanij je vysokoefektyvnymy. Domaszni gospodarstva, okrim duże nyzzkooplaczuvanyh czy bezrobitnyh, poczaly zaoszczadżuvaty, szczoroku zbillszujuczy rivenn svogo dobrobutu. Osoblyvo vrażajuczym cej rivenn buv v Italiji i Franciji — vin perevyszczuvav analogiczni pokaznyky v USA, jakszczo ne braty do uvagy nadbagatyh. A zi zrostanniam dobrobutu domogospodarstv skoroczujettsia propozycija roboczoji syly, roboczyh tyżniv i czastky pracivnykiv.

Można stverdżuvaty, szczo ekonomiky kontynentallnoji Evropy jdutt — na dumku spadaje «odvicznyj tiażkyj postup» Dejvida Gerberta Lorensa — szliahom dostatku, szczo postijno zrostaje, jak jogo davno matematyczno vyrahuvav Frenk Ramsej. Ci doslidżennia nadyhnuly Dżona Mejnarda Kejnsa na stvorennia vplyvovoji praci, v jakij vin proslavliav kinecc roboty jak zvillnennia liudsskogo duhu. Kejns, zdajettsia, vvażav, szczo peresiczni liudy nespromożni dosiagaty uspihu czy procvitannia. Navitt nyni czymalo evropejciv, zdajettsia, ne usvidomyly togo, szczo hocza vony porivniano zabezpeczeni materijallnymy cinnostiamy i villnym czasom, odnak bidni z pogliadu umov dlia dobrogo żyttia: jim brakuje ekonomiky, spriamovanoji na uspih i procvitannia. Pryczyny takogo zanepadu cilkom zrozumili.

U billszosti krajin Zahidnoji Evropy ekonomicznyj dynamizm siogodni vpav do rivnia, ne baczenogo vid czasu jogo pojavy v XIX stolitti. Na kontynenti, jakyj buv osnovnym dżerelom vynyknennia novyh galuzej promyslovosty i novyh sposobiv żyttia, majże perestaly vynahodyty i stvoriuvaty novi produkty. Zrostannia zupynylosia, a ekonometryczni pokaznyky rivnia vitczyznianyh novovvedenn je nyzzkymy. Majże povne prypynennia tvorczoji i kreatyvnoji dijallnosty znyzylo rivenn vitczyznianyh novovvedenn, skorotylo investycijnu dijallnistt i zmenszylo popyt na roboczu sylu.

Pohmuryj rivenn bezrobittia i zadovolennia vid roboty v Evropi svidczatt pro sumnyj stan jiji ekonomiky. Możlyvo, opytuvannia proponujutt prosti vidpovidi na pytannia pro skladni poczuttia. Vtim, ne maje dyvuvaty te, szczo nedavnie opytuvannia sered domogospodarstv vyjavylo, szczo seredni pokaznyky «szczastia» v Ispaniji (54), Franciji (51), Italiji (48) ta Greciji (37) je nyżczymy vid analogicznyh pokaznykiv u krajinah, jaki my nazyvajemo «tymy, szczo rozvyvajuttsia»: Meksyci (79), Venesueli (74), Brazyliji (73), Arğentyni (66), Vjetnami (64), Kolumbiji (64), Kytaji (59), Indoneziji (58), Czyli (58) ta Malajziji (56). Jak ja pysav u svojih rozdumah pro stan zahidnoji kontynentallnoji Evropy, «ekonomika pidvodytt suspillstvo».

Sytuacija v ekonomici USA ne nabagato kraszcza. Ekonomisty Stenli Fiszer i Asar Lindbek pysaly pro «velykyj spad produktyvnosty», jakyj, na jihniu dumku, rozpoczavsia naprykinci 1960-h rokiv. Spad tempiv zrostannia kapitalu i roboczoji syly — tak zvanoji «zagallnoji faktornoji produktyvnosty» — oczevydnyj, i, za vyniatkom rokiv internet-bumu vid 1996-go po 2004-j roky, vin ne prypyniavsia. Vid 1960-h rokiv tempy szcze billsze spovillnylysia. Na moju dumku, take spovillnennia je dżerelom glybokogo spadu tempiv zrostannia zarplatni, rivnia ekonomicznoji aktyvnosty naselennia i, za dejakymy svidczenniamy, zadovolennia vid roboty. Znaczno mensze liudej vedutt horosze żyttia. (U kontynentallnij Evropi spovillnennia zrostannia produktyvnosty pryzvelo do spovillnennia zrostannia rivnia zarplat, czyslenni domaszni gospodarstva dali pidvyszczuvaly svij dobrobut czerez nakopyczennia, i vse ce poslabliuvalo ekonomicznu aktyvnistt naselennia. Spad produktyvnosty v USA rozpoczavsia ranisze, toż sukupnyj udar po ekonomicznij aktyvnosti buv billszyj, niż v Evropi siogodni.)
Page 3
Jakyj że mehanizm stojitt za spadom produktyvnosty? Czymalo fahivciv i nespecijalistiv uvażajutt, szczo strimkyj zlet innovacij u Kremnijevij dolyni spryczynyv zamiszczennia praci i spovillnyv tempy zrostannia zarplat na najnyżczomu ta seredniomu rivniah. My vsi staly svidkamy znyknennia knygarenn, muzycznyh i bagatioh inszyh kramnycc, a takoż gazetnogo paperu. Ale jakszczo czastka innovacij zagalom pidvyszczylasia, bulo by skladno pojasnyty, czomu tempy zrostannia sukupnoji zagallnoji faktornoji produktyvnosty taki nyzzki. Jak skazav bagato desiatylitt tomu Elvin Gansen, majuczy na uvazi spad sukupnogo rivnia innovacij, «prypynennia zrostannia je katastroficznym».

Pravdopodibnym pojasnenniam ciogo syndromu v USA — zokrema spovillnennia produktyvnosty i znyżennia zadovolennia vid roboty — je krytyczna vtrata vitczyznianyh innovacij u tradycijnyh galuziah promyslovosty, na ksztalt tradycijnoji obrobnoji promyslovosty i poslug, jakyh majże ne bulo kompensovano innovacijamy v novyh galuziah: cyfrovyh tehnologij, medij i finansovij. U samomu serci Ameryky vtratu dynamizmu vidczutno majże fizyczno — i ne lysze v czasto zgaduvanyh galuziah osvity j ohorony zdorovja. Skażimo, kompaniji na ksztalt Google ta Facebook możutt proponuvaty roboczi miscia, jaki dajutt zmogu rozvyvaty ujavu j kreatyvnistt czy vymagajutt jiji, odnak usia Kremnijeva dolyna spryczyniajettsia lysze do 3% nacìonallnogo dohodu i do szcze menszogo vidsotka nacìonallnoji zajniatosty naselennia. Pislia togo jak dlia evropejsskyh ekonomik zakinczylysia amerykansski innovaciji, jaki vony mogly skopijuvaty, jih takoż vrazyv syndrom nyzzkyh tempiv zrostannia produktyvnosty: Franciju ta Italiju v 1990-h rokah, Nimeczczynu j Velyku Brytaniju — pryblyzno 2005 roku. Te, szczo sytuacija iz zaluczenniam roboczoji syly i zadovolenniam vid roboty u billszosti evropejsskyh ekonomik, zdajettsia, girsza, niż v amerykansskij, można pojasnyty pomitnoju perevagoju v innovacijnosti. Same zavdiaky ciomu Ameryka trymajettsia na krok poperedu.

Szczo ż spryczynylo take zvużennia massztabiv innovacij? Żodne pojasnennia ne bude dosytt perekonlyvym. Utim, dva typy pojasnenn zvuczatt cilkom pravdopodibno. Odne z nyh vkazuje na pryduszennia innovacij, jake czyniatt korporaciji. Jihnia vlada neabyjak zrosla u povojenni desiatylittia v Zahidnij Evropi ta USA. Poslugovujuczyss korporatyvistsskymy poniattiamy ekonomicznogo kontroliu i suspillnogo dogovoru, jaki vynykly szcze v davniorymsskyh «korporacione», dejaki profesiji, zokrema v osvitnij ta medycznij galuziah, vidmovylysia vid eksperymentiv i zmin na korystt pravyl ta licenzuvannia, gallmujuczy cym vprovadżennia innovacij.

Poslugovujuczyss korporatyvistsskym poniattiam solidarnosty, kompaniji, jaki postrażdaly vid innovatoriv, — prymirom, jak GM vid BMW i Toyota, — maly zmogu otrymaty finansovu dopomogu vid federallnogo uriadu, aby zberegty svoji pozyciji. Vidtak strimki innovatory — tut, BMW i Toyota — czasto vtraczajutt groszi pid czas svojih sprob. Tomu potencijni innovatory podumajutt dviczi, persz niż sprobuvaty zaprovadyty novovvedennia na amerykansskomu avtomobillnomu rynku.

Vykorystovujuczy korporatyvistsskyj postulat socijallnogo zahystu, najavni korporaciji v osobi jihnih vlasnykiv i akcìoneriv, a takoż cili galuzi za dopomogoju lobistiv otrymaly pravyla i patenty, szcze billsze uskladnyvszy novym kompanijam vyhid na rynok i zmagannia z czynnymy gravciamy. U rezulltati avtsajderiv strymano — hocza dejaki z nyh spromoglysia vvijty do novyh galuzej, persz niż ti vstygly vystavyty podibni barjery. A dejaki insajdery, nyni zahyszczeni vid novyh uczasnykiv, poczuvajuttsia bezpeczno i możutt prypynyty vprovadżennia innovacij, do jakyh vony vdavalysia. Je jaskravi pryklady togo, jak ci barjery zahyszczajutt insajderiv u farmacevtyci ta v galuzi medycznyh pryladiv, de proces shvalennia Upravlinniam prodovollstva i medykamentiv blokuje novyh uczasnykiv i spovillniuje novovvedennia praktyczno do povnoji zupynky. Insajdery możutt villno pidvyszczuvaty svoji nacinky, u takyj sposib zbillszujuczy prybutok i nerivnistt dohodiv.

My możemo pereviryty ciu teoriju. Dani Biura statystyky praci szczodo nesillsskogospodarsskogo biznes-sektoru USA pokazujutt, szczo czastka praci v dohodah vpala vid 66% na piku v seredyni 1970-h rokiv do 61% v 1990-h i do blyzzko 58% neszczodavno. Dani Organizaciji ekonomicznogo spivrobitnyctva ta rozvytku po sektorah biznesu pokazujutt zrostannia czastky kapitalu vid 32,5% v 1971–1981 rokah do 34,5% v 1995–1997 rokah u USA ta vid 33,3% do 38,5% v Evropejsskomu Sojuzi.

Druge pojasnennia vkazuje na strymuvannia potencijnyh innovatoriv u rodynah i v szkoli. Korporatyvistsski cinnosti kontroliu, solidarnosty i zahystu vykorystovujutt dlia pryduszennia innovacij, a do tradycijnyh cinnostej konservatyzmu i materijalizmu czasto vdajuttsia dlia togo, szczob utrymaty molodd vid innovacijnosty. Szkoly robliatt use mensze dlia togo, szczob znajomyty molodd iz velykymy knyżkamy pro prygody i osobystisnyj rozvytok. Battky z dytynstva pryvczajutt ditej buty obereżnymy j trymatysia nepodalik rodyny. Toczattsia supereczky pro «giperopiku ditej»: isnuje potreba povernutysia do vyhovannia ditej u «povnij svobodi», dozvoliajuczy jim doslidżuvaty svit, probuvaty rizni reczi j ryzykuvaty. Battky pidsztovhujutt svojih ditej-vypusknykiv do poszuku nadijnoji roboty z vysokoju zarplatneju, a ne roboty v startapi. Czyslenni universytety proponujutt kursy z «vidpovidallnogo investuvannia», ale niczogo z ryzykovanogo investuvannia.

Jak możutt zahidni derżavy pryjty abo povernuty do massztabnoji uspisznosty j procvitannia? Reallni zahody ne dopomożutt bez sviżogo myslennia: liudiam slid persz za vse usvidomyty, szczo standartna ekonomiczna nauka — ce ne putivnyk do procvitannia, a lysze instrument dlia dosiagnennia prybutkovosty. Procvitannia u massztabah derżavy vymagaje ekonomiky, szczo żyvyttsia vitczyznianymy innovacijamy, poczynajuczy z nyzovyh. Dlia takyh u derżavi maje buty dynamizm dlia vygaduvannia i stvorennia novogo, samyh że ekonomicznyh svobod ne dosytt. A dynamizm maje żyvytysia potużnymy zagallnoliudsskymy cinnostiamy.

Reforma osvity je odnym iz tyh reallnyh krokiv, jaki pospryjaly b procvitanniu. Problema tut ne u gadanij nevidpovidnosti miż navyczkamy, jaki vykladajutt, i navyczkamy, na jaki isnuje popyt. (Eksperty napoliagaly na poglyblenomu vyvczenni predmetiv NTIM — nauky, tehnologiji, inżenernoji spravy j matematyky, ale koly v Evropi bulo stvoreno specijalizovani universytety, ne vidbulosia splesku innovacij.) Problema v tomu, szczo molodd ne vczatt rozgliadaty ekonomiku jak proces, uczasnyky jakogo możutt vygaduvaty novi reczi, pidpryjemci — hotity jih realizuvaty, a investory — ryzyknuty j finansovo pidtrymaty dejaki z nyh. Neobhidno pryvczaty molodd do takogo obrazu ekonomiky.

Studentiv starszyh szkil i koledżiv neobhidno znajomyty iz zagallnoliudsskymy cinnostiamy, vtilenymy v szedevrah zahidnoji literatury, szczob sponukaty molodd do poszuku ekonomik, jaki proponujutt tvorczi j kreatyvni karjery. Systemy osvity majutt znajomyty studentiv iz gumanitarnymy naukamy, szczob żyvyty jihnie pryrodne bażannia zrozumity nezvidane j siagaty po innovaciji. Take pereprofiliuvannia zagallnoji osvity maje dopovniuvatysia pereprofiliuvanniam ekonomicznoji osvity.

Nam usim dovedettsia podolaty szliah vid klasycznoji zacyklenosty na nakopyczenni materijallnyh blag i prybutkovosti do suczasnoji ekonomicznoji nauky, jaka stavytt ujavu j kreatyvnistt u centr ekonomicznogo żyttia.

OBHOVORENNIA