Tatary ne zavojovuvaly Russ – istoryk

tatar

Billsza csasteena kneegy ukraïnsskogo istoryka Volodeemyra Bilinsskogo “Ukraïna-Russ” prysviacsena tatarsskomu periödu v istoriï Ukraïny vid Batyevogo pohodu 1240 roku do beetvy na Seenij Vodi v 1362 roci. Pro ce j rozmova z avtorom.

– Persz nizs govoreety pro Batya ta jogo zavoiownycckyi pohid, zjasuimo sklad mongollsskogo vijsska, jake napalo na Russ v 1240 roci.

– Hocsu vidrazu rozśtavyty vsi krapky nad “i”. Csyngishan ne buv mongolom. Ne bulo mongoliv i v jogo vijssku. Na Russ napaly tiurky. Temirszeena vybraly pravytelem csoteery kazahsski rody. Kyaty, keereïty, naimany i merkeety, – ce ne mongollsski, a tiurkomowni plemena. Zaleeszky ïx leeszeelysia na tereetoriï sucsasnogo Keetau, ale mova plemen – kazahsska. Za zsyttia Csyngishana derzsawnou movou jogo imperiï bula sporidnena kazahsskij uigursska mova.

Hto bazsae peresvidcseetysia, radzsu zvernutysia do mapy szliahu Ioänna de Plano Karpini. Nìakogo tak zvanogo Newskogo v Kyevi ne bulo i buty ne moglo. Rosìany vygadaly ce, scob hocs jakoss powjazaty svou istorìu z istorìeu velykogo Kyeva.

Battko Temudzseena (u kazahsskij vymovi Temirszeena) Jesiugei buv hanom kyativ. Matirju – Oan iz rodu merkeetiv. Zsinka Csyngishana – Borte – bula z kazahsskogo rodu koneerativ. Vsi seeny pokoreetelia svitu noseely tiurksski imena. Sam Csyngishan (Szyngeeshan) kazahsskou oznacsae “svitlosiajnyi han”. U mongoliv ni todi, ni dosi ne bulo takyx imen. Slovo “han” tezs vykliucsno tiurksske, a ne mongollsske. Mongoly svoïx pravyteliv nazeevaly teetulom “kontaicsi”. Obeeraly Csyngishana na zvycsainomu kazahsskomu kurultaï. U mongoliv takogo slova nemae. Leesze kazahy, jaki spoviduvaly tengriänstvo, hovaly svoïx pokijnykiv u taemnyx misćiax, pro jaki malo hto znav. Pro cei zvycsai peesav evropeisskyi posol do Zolotoï Ordy Plano Karpini. Vin bacsyv cei obriad. U ti csasy mongoly vidvozeely svoïx pomerlyx na kladovysce j leeszaly tam pid vidkreetym nebom.

Sucsasni genni doslidzsennia stverdzsuiutt, sco mongoly i tiurky – cilkom rizni narody. U Kazahstani rozkopaly mogeelu starszogo seena Csyngishana – Dzsucsi. Genne doslidzsennia jogo ostankiv pidtverdylo ciu isteenu – u rodu Dzsucsi zowsim ne bulo mongoliv. Tym billsze, na vsix starovynnyx evropeisskyx kartax nikoly ne peesaly “Mongolìa”, a zawzsdy “Tatarìa”.

Zvidky todi vzialysia mongoly?

– Takyi termin zjavywsia v rosijsskij istoriögrafiï v 1823 roci. Rosìany pryhovuvaly cei fakt aby ne ziznavatysia v tomu, sco svogo csasu ïx pidkoreely kazahy, jaki zgodom uvijszly do Rosijsskoï imperiï j buly pidlegleemy rosijsskyx cariv. Tomu vsiu slavu zavoiownykiv viddaly dalekym mongolam.

U vsix pidrucsnykax istoriï peeszutt, sco vzeemku 1237-38 rokiv tatary pidkoreely Piwnicsno-Shidnu Russ, vziawszy szturmom mista Riazann, Volodeemyr-na-Kliazzmi, Suzdall, a vzse potim u 1240 napaly na teperiszniu Ukraïnu.

– Nìakoï Piwnicsno-Shidnoï Rusi nikoly ne isnuvalo v pryrodi. Ce vse vygadky impersskyx istorykiv. Vid caria Petra I do Katereeny II vony vyvezly i sfallszuvaly bagato russkyx litopeesiv z odnìeu metou: prywjazaty zemli sucsasnoï Rosiï do Kyïwskoï Rusi j samogo Kyeva.

Zahidni dzserela, kudy ne dobralysia rosìany, nicsogo podibnogo ne stverdzsuiutt. Posol francuzzkogo korolia do hana Batya Gijom de Rubruk u 1253 roci kazse, sco za Donom zakincsuvalysia kordony Rusi. Na piwnicsnyi shid vid cyx kordoniv lezsala kraïna Moksell. Krapka. Ocsevydno, tam keruvaly kniazi-ruseecsi, jakym ne distalosia prestolu na battkiwsceeni. Ranisze vony pidkoreely ugro-finsski plemena. Perszi kroky robyla pravoslawna cerkva. Ale naselennia bulo vsucill ugro-finsske. Same na ciu kraïnu napav Batyi vzeemku 1237-38 rokiv.

Csy je sce jakess pidtverdzsennia ciogo faktu?

– Tak. Ugorsskyi monah-katolyk Juliän z misiönersskou metou dvicsi podorozsuvav na istoreecsnu battkiwsceenu ugriv – na tereetorìu teperiszniogo Baszkortostanu. Druga podorozs vzeemku 1237-38 rokiv zastala jogo same v kraïni Moksell. Vin peesav, sco odyn volodar cìeï zemli sprobuvav shovatysia vid tatariv i buv ubeetyi na ricsci Sitt. Inszyi zdawsia i razom zi svoïm vijsskom brav ucsastt u vijsskovomu pohodi na Evropu 1240-41 rokiv. Zageenuv u Nimecscsyni. Vidtodi ïhnia zemlia uvijszla do skladu Zolotoï Ordy j uprawlialasia vykliucsno nascadkamy Csyngishana. Svidcsennia monaha Juliäna ne vydani v Rosiï dosi.

Jak vidbuvawsia napad na Kyïwsku Russ?

– Tatarsske vijssko jszlo smugou szeereenou 150 kilometriv zi shodu na zahid. Na Livoberezszsi vpaly mista Csernigiv i Pereaslav. 6 grudnia 1240 szturmom buv uziatyi Kyïv. Podallszyi rux vijsska hana Batya vidbuvawsia za marszrutom Kyïv – Kolodiazsyn – Iziaslav – Volodeemyr Voleensskyi. A dali vijssko rozdilylosia. Billsza csasteena piszla v Ugorsceenu, mensza – v Pollscu. Vzse 2 sicsnia 1241 roku peredovi zagony Batya buly bilia pollsskogo Sandomyra. 9 kvitnia vidbulasia beetva pid Ligneeceu. Tobto z 6 grudnia do 9 kvitnia tatary zdolaly veleecseznyi szliax. Zavoiovuvaty Russ vony prosto ne maly csasu. Tatary prystupom uzialy killka mist, (Iziaslav, Volodeemyr, Galeecs) ale zavoiovuvaty kraïnu v szeerokomu rozuminni ciogo slova ne staly. Desiatky russkyx mist Batyi ne ruinuvav, a omeenuv. Tomu mova jde ne pro zavouvannia j pidkorennia, a pro vijsskovyi marsz tereetorìeu Ukraïny.

Pogrom hana Batya maizse ne zacsepyv Polissia i billszoï csasteeny Galeecseeny. Vin pownistiu omeenuv togocsasne Podillia. Natomistt u kraïni Moksell tatary misiacc szturmuvaly “zle misto” Kozellssk i vtrateely tam killkox carevycsiv-oglaniv. Oce bulo klaseecsne zavouvannia tereetoriï.

Sco bulo pislia zaverszennia pohodu?

– Tatary ne maly seely pidkoreety j utreemuvaty evropeisski kraïny. Ni v Rusi, ni v Pollsci csy Ugorsceeni ne zaleeszylosia okupacijnogo tatarsskogo vijsska. Stari russki zemli za vyniatkom Siversceeny (Csernigiwske kniaziwstvo) i Pereaslawsceeny zaleeszeelysia nezalezsneemy derzsavamy i keruvalysia stareemy kniaziamy. Galyccko-Voleensske kniaziwstvo z Kyevom vkliucsno zsodnogo dnia ne vhodylo do Zolotoï Ordy. Kordon iz tataramy prohodyv Dniprom na shodi i ricskou Seeniuha na piwdni. Volodari Rusi ne ïzdeely v Ordu po jarlyky na kniaziuvannia. Hansskyx baskakiv u 1246 roci v Rusi ne bulo. Te same stosuettsia Pollsci j Ugorsceeny. Na protyvagu Rusi kraïna Moksell uvijszla do Zolotoï Ordy j podilialasia na killka ulusiv. U cij kraïni mogly pravyty leesze carevycsi z rodu Csyngishana. Riurykovycsiv na toi csas zneesceely.

Ale rosijsskyi istoryk Karamzin peesav, sco Batyi nibeeto viddav Oleksandrovi Newskomu Kyïv.

– Csergovyi moskowskyi mif. Batyi viddav, a tak zvanyi Oleksandr Newskyi ne pryiniav. Poruszyv hanssku voliu. Mizs tym, za zakonamy Csyngishana za take samouprawstvo karaly smertiu. Posluhaemo krasce svidkiv tyx csasiv, jaki zaleeszeely dokumentallne pidtverdzsennia. Oss posol papy Reemsskogo Plano Karpini peesze, sco v 1246 roci v Kyevi buly kupci z Konstanteenopolia, Breslawlia, Pollsci, Genuï, Veneciï, Pizy, Akry, Awstriï i bagato inszyx. Jak vam take podobaettsia? Mertvyi za moskowskeemy vygadkamy Kyïv buv perepownenyi kupciamy zi vsiogo svitu. Za svidcsenniam Plano Karpini v 1245-47 rokax vladu v Kyevi ocsoliuvav teesiacckyi Danyla Galycckogo, jakyi razom iz kyïwskeemy boaramy pravyv mistom. Killka tatar zustrily leesze v Kanevi, ale v misti meszkaly ruseecsi. Persza tatarsska zastava na tereetoriï Ukraïny 1246 roku roztaszovuvalasia v raioni sucsasnogo Sicseslava i prykreevala perepravu cserez Dnipro. Hto bazsae peresvidcseetysia, radzsu zvernutysia do mapy szliahu Ioänna de Plano Karpini. Nìakogo tak zvanogo Newskogo v Kyevi ne bulo i buty ne moglo. Rosìany vygadaly ce, scob hocs jakoss powjazaty svou istorìu z istorìeu velykogo Kyeva.

Sprawzsniu biögrafìu Oleksandra Newskogo malo hto znae.

– Dijsno. Jogo battko Jaroslav Vsevolodovycs volodariuvav u kraïni Moksell. Pid csas navaly tatar oporu ne cseenyv i zdawsia. Za zvycsaem tatar viddav zarucsnykom v Ordu starszogo seena Oleksandra. Rosijsskyi istoryk Lev Gumiliov stverdzsue, sco v Ordi Oleksandr pobratawsia z seenom Batya Sartakom. “Junaky rizaly veny, zmiszuvaly krov iz kobeeliacsym molokom i stavaly pobrateemamy. Take pobrateemstvo vvazsalosia micniszym, nizs rodynne”.

Plano Karpini stverdzsuvav, sco zustricsav v Ordi seena kniazia Jaroslava. Mabutt, Oleksandr postijno perebuvav v Ordi. Ucsasti u prypeesuvanyx jomu Newskij beetvi ta Liodovomu poboïsci ne brav. Buv zneescenyi hanom Berke pislia smerti pobrateema Sartaka.

Ale zs Danylo Galycckyi tezs ïzdyv na poklon do hana…

– Tak, ale azs 1250 roku. Vin vidvidav leesze Sarai-Batu i ne ïzdyv do stawky Velykogo hana v Karakorum. Ce znamenno, bo vsi vasaly Zolotoï Ordy zmuszeni buly vyruszaty v stoleeciu derzsavy Csyngizeediv. Csogo zrobeely vyniatok dlia Danyla Galycckogo? Ce ne hansska zabaganka. Danylo buv volodarem nezalezsnoï derzsavy. Ne zabuvaimo: v ti roky pollsski j nimeccki kniaziwstva ta Ugorsske koroliwstvo pislia strasznogo tatarsskogo pogromu 1241-42 rokiv mrìaly pro revansz. Tomu Volodari Zolotoï Ordy dìaly za pravylom: “Vorog mogo voroga – mij drug”. Oss csomu Danyla pryimaly za naivyscym derzsawnym etyketom, prygoscaucsy “carsskym napoem” – csornym kumeesom. Cserez 10 rokiv cserez Russ iz vijsskom prohodyv tataryn Burundai. Vin zvernuwsia do Danyla: “JA idu na Leetvu. Jaksco ty spillnyk, hody zi mnou”. Tak zvertauttsia ne do vasala, a do souznyka. Ocsevydno, perebuvaucsy v Ordi, Danylo Galycckyi zmuszenyi buv pryiniaty na sebe deaki pryneezleevi zobowjazannia: ne stvoriuvaty zagrozy Ordi ta pidtreemuvaty ïï ekspansìu v Evropu. Slid zvazsaty, sco pro podorozs Danyla peeszutt vsucill sfallszovani Rosìeu tak zvani litopeesni zvody. A oss pollsskyi monax Benedykt, sco tezs buv v Ordi, pro poïzdku Danyla Galycckogo do Batya ne zgadue vzagali.

A je dodatkovi svidcsennia starodawnix istorykiv, jaki pidtverdzsuiutt nezalezsnistt Rusi?

– Tak. Anonimnyi ispansskyi awtor 14 stolittia napeesav traktat: “Kneega znann pro vsi koroliwstva, jaki je u sviti”. Vin peesze: “Zaleeszeewszy Pollsske koroliwstvo, ja prybuv do koroliwstva Lviv, jake nimci nazeevautt Liemberġ. U niomu narahovuettsia 5 velykyx mist: Lviv, Kyïv, Volodeemyr, Pinssk i Siver”. (mova jde pro Nowgorod-Siversskyi). Natiakiv pro nalezsnistt Galyccko-Voleensskogo kniaziwstva do Tatariï ne bulo.

Koly Russ-Ukraïna ostatocsno pozbulasia tatarsskogo vpleevu?

– Istoryky sperecsauttsia dosi. Odni nazeevautt datu 1320 rik, koly leetowskyi kniazz Gedeemin pidkoryv svoïj vladi Kyïv. Inszi nazeevautt 1362 rik, koly Ollgerd rozbyv tatar na Seenij vodi j zvillnyv usiu zemliu azs do Csornogo moria. Szvydsze za vse, same v 1320 roci pocseenalysia zawjazuvatysia souznyccki stosunky mizs Ukraïnou ta Velykym Kniaziwstvom Leetowskym – derzsavou leetvyniv i bilorusiv, jaki zgodom vyleelysia v objednannia v odnu derzsavu. Orda teesnula na prykordonni zemli. Russki kniazi szukaly souznyka. I znaiszly jogo v osobi Gedeemina. Mizs Ordou z odnogo boku ta objednanym russko-leetowskym vijsskom vidbulosia try beetvy. U vyriszallnij na ricsci Irpinn peremogly leetowci j ruseecsi. Zgodom Gedeemin poleeszyv Kyïv russkym kniaziam. Zvisno, govoreety pro powne objednannia Rusi z Leetvou pislia 1320 roku desco zarano.

Kyïwske kniaziwstvo nadali vhodylo do Galyccko-Voleensskoï derzsavy. Ale vplyv leetowskyx kniaziv na Kyïv poseelyvsia, a Ordy – vpav. Ostatocsno “maty mist russkyx” bula pryjednana do Velykogo Kniaziwstva Leetowskogo v 1350-yx rokax. Vidomo, sco same todi nastupnyk Gedeemina – Ollgerd uwjaznyv i treemav u poloni v Kyevi vysokogo ordeensskogo cseenownyka – moskowskogo meetropoleeta Aleksìa. Ce bulo sce do beetvy na Seenij vodi v 1362 roci.

U radiansski csasy pro ciu beetvu malo sco znaly.

– Beetvu na Seenij vodi zamowcsuvaly, bo vona zavazsala nasolodzsuvatysia vygadanou Kulykowskou beetvou, jaka nibeeto “poklala krai mongollsskomu igu”. Buly zneesceni svidcsennia pro misće beetvy. A zbirnyk dokumentiv – Leetowska metryka – bula vykradena Rosìeu i dosi zahovana do taemnyx shovysc. Na vymogu nezalezsnoï Leetvy Rosìa vidmovylasia povernuty ci papery.

De vidbulasia beetva?

– Odni istoryky vvazsautt, sco vona stalasia na berezi ricsky Sneevoda u Vinnycckij oblasti. Inszi – sco bilia Torgovyci Kirovogradsskoï oblasti na berezi ricsky Seeniuhy. Ja vvazsau, sco bij vidbuwsia na piwdni Kyïwsceeny bilia sela Brane Pole Boguslawskogo raionu. V istoriï sela zaleeszylass zgadka pro peremogu leetowskogo vijsska nad tataramy. Beetva bula v urocseesci Cserkes-doleena. Tut zse zaleeszeelysia slidy tak zvanoï Saur-mogeely, de tatary pohovaly svoï mertvyx. Same v tomu misći protikae ricska Boarka – prytoka Gneelogo Tikeecsa, sco, u svou csergu, vpadae v Seeniuhu. U starovynu ricsky ne dileely na prytoky. Seeniuhou nazeevalasia ne sucsasna ricska, pislia zlyttia Girsskogo ta Gneelogo Tikeecsiv ta Vysi. Pocsatkom ricsky vvazsawsia Gneelyi Tikeecs u verhnij jogo tecsiï. Na starovynnij karti vydanij v Amsterdami v 1630 roci ricska Seenia Voda tiagnettsia ledd ne do sucsasnogo zseetomyra. Otzse vesnou 1362 roku Ollgerd vyruszyv iz Vitebsska za marszrutom Orsza – Mogyllov – Gomell – Csernigiv – Kyïv. Proviwszy ġruntownu rozvidku, i, perekonawszyss u slabkosti supernyka, vyruszyv u napriamku Kyïv – Obuhiv – Boguslav – Zveneegorodka. Proty nyx vyiszly 30 teesiacs vijsska pid nacsalom tatarsskyx haniv Kutlubugy, Hadzseebea ta Dmeetra. Tut cikavyi han Dmeetro. U ti csasy inszogo volodaria z takym imenem okrim tak zvanogo Dmeetra Donsskogo ne bulo. Ale na toi csas vin mav leesze 12 lit. Vid jogo imeni pravyv meetropoleet Aleksij, jakyi i poslav vijssko proty nenavysnogo jomu Ollgerda, sco kolyss treemav meetropoleeta v tiurmi. Leetowska armìa nalicsuvala 40-50 teesiacs osib. Vytreemawszy napad tatar, Ollgerd pereiszov u kontrnastup i rozgromyv vorogiv. Cym samym usij Evropi bulo prodemonstrovano, sco tatar mozsna peremagaty j vidbeeraty zahopleni zemli.

Mizs tym rosijsski istoryky vvazsautt, sco beetva na Seenij vodi ce jakraz i je Kulykowska beetva. Mowliav, tam idettsia pro peremogu ruseecsiv, a ne leetowciv.

– Jak vony sami kazsutt: “Naglosty ym ne zaneematt”. Nagaduiu, sco do 1721 roku, tobto csasiv Petra I, usi sucsasni “русские” buly znani svitu jak moskovyty i nihto ïx “russkeemy” ne nazeevav. Usi starovynni dokumenty Moskoviï azs do seredeeny 15 stolittia peesalysia uigursskou movou, jaka bula derzsawnou v Ordi. Podorozs Afanasìa Nikitina tezs napeesana neu. Na znameneetij karti Martina Valldzemiullera 1507 roku Moskovìa, Krym, Kazann, Astrahann i Seebir pokazani jedeenou derzsavou. Nad neu napeesano “Tatarìa” i maiorytt prapor iz tatarsskou tamgou – znakom rodu. Na jogo zs karti 1513 rodu vzse poznacseno rozpad Zolotoï Ordy.

Leetowski i nimeccki litopeesy imenuvaly Galycckyx i Voleensskyx kniaziv “kniaziamy vsìeï zemli Russkoï”. Pro Moskovìu do 16 stolittia nihto movy ne viv jak pro samostijnu derzsavu. Navitt u carsskij Rosiï 19 stolittia ciogo ne zaperecsuvaly. Moskovìa zaleeszalasia v skladi Ordy na pravax riadovogo ulusu.

I ostannie. Kulykowska beetva bula nasprawdi?

– Ni. “Beetva z Ordou – sucillni vygadky moskowskyx istorykiv. Rics u tim, sco voseny 1380 roku vidbulasia beetva mizs hanom Tohtameeszem ta Mamaem, jakyi uzurpuvav vladu v Zolotij Ordi. Mamai prograv i buv stracsenyi v leestopadi 1380 roku. Provesty dvi beetvy vprodowzs oseni vin prosto ne mig. Stverdzsuettsia, sco pislia nibeeto porazky na Kulykovomu poli 8 veresnia, Mamai vsteeg znovu zibraty armìu dlia beetvy z Tohtameeszem. Svitovij istoriï 14 stolittia nevidomo, scob polkovodecc, prograwszy odnu beetvu, zibrav nove vijssko i proviv sce odnu beetvu takogo massztabu (armìa billsze 100 teesiacs). Karamzin peesav: “Uzdowzs 10 verstv lylasia krov chrystyan ta nevirnyx. Cseeslo vsix ubeetyx siagalo dvohsot teesiacs”.

Ale sucsasni rosijsski istoryky rozumìutt absurdnistt takyx tverdzsenn. Praciwnyk rosijsskogo Derzsawnogo Istoreecsnogo muzeu Meehailo Gonianyi zaiavyv, sco “cseeslo ucsasnykiv beetvy syllno perebillszeno. Z obox bokiv bulo vid 5 do 10 teesiacs osib. Beetva treevala 15 hvylyn. Zïzsdzsalysia killka desiatkiv versznykiv, rubalysia, htoss padav, a na zminu jomu vyïzsdzsaly inszi”. Vid takyx utocsnenn cslena Verhnio-Donsskoï ekspedeeciï Derzsawnogo Istoreecsnogo muzeu vsi “tvorci” Kulykowskoï beetvy vid Petra I i Katereeny II do Stalina ta Solzseniceena perevernulysia b u svoïx trunax.

OBHOVORENNIA