Vidomyj evropejśkyj ekonomist: Viľnyj rynok peretvoryť Ukrajinu na krajinu emigrantiv

Erik Reinert, odyn iz krasżych evropejśkych ekonomistiv, jakyj doklav ruku do uspichiv Peru j Malajziji, stverdżuje, sżo viľnyj rynok peretvoryť Ukrajinu na velykoho agrarija ta krajinu emigrantiv, i pojasniuje, jak cioho unyknuty.

Lehki riszennia neczasto veduť do uspichu, a bezkosztovnyj syr — tiľky v myszolovci. Pid cymy tverdżenniamy znamenytyj norveźkyj ekonomist Erik Reinert hotovyj pidpysatysia dvoma rukamy. Ostanni 20 rokiv u svitovij dyskusiji pro metody rozvjazannia ekonomicznych problem bidnych krajin Reinert, jakyj vyvodyv z pike uriad Malajziji, zalyszajeťsia odnym z najjaskraviszych spikeriv.

Sże v molodosti, popraciuvavszy v stolyci Peru Limi, Reinert postavyv sobi pytannia: bidnisť — ce dolia czy chvoroba? Otrymavszy za nastupni dva desiatylittia dosvid roboty v kiľkoch desiatkach krajin i konsuľtujuczy uriady bahatioch z nych, vin vidpoviv na svoje pytannia, napysavszy knyhu Jak bahati krajiny staly bahatymy i czomu bidni krajiny zalyszajuťsia bidnymy. Knyha myttievo stala svitovym bestselerom, jiji pereklaly na 18 mov svitu.

Erik Reinert: “Ukrajina vże toczno ne tretij svit. Vy krajina druhoho svitu, jaka vtraczaje svoje vyrobnyctvo ta stojiť na rozdoriżżi”.

Za Reinertom, sekret dobrobutu bahatych krajin prostyj: kożna z nych, persz niż perejty do viľnoho rynku, projszla szliach derżavnoho reguliuvannia, zachystu vnutrisznioho rynku ta narosżuvannia vyrobnyctva. A tomu żodna z bidnych krajin ne zmoże domohtysia uspichu, mynajuczy cej etap.

Krytykujuczy ekonomicznu polityku MVF i Svitovoho banku sżodo kryzovych ekonomik, Reinert porivniuje jiji z likamy, jaki znimajuť tymczasovyj biľ, ale ne likujuť vlasne chvorobu.

U żovtni profesor Reinert, pryjichavszy do Ukrajiny, vystupyv chedlajnerom Kyjivśkoho miżnarodnoho ekonomicznoho forumu. I v debatach na platformi forumu, i v kuluarnych besidach vin perekonuvav koleg ta predstavnykiv ukrajinśkoho biznesu pozbutysia mitu, sżo viľnyj dostup do rynkiv Evropy rozvjaże problemy Ukrajiny, — ta tak palko, sżo do momentu intervju zovsim vtratyv holos i spilkuvavsia majże poszepky.

— Na forumi vy poczuly dopovidi ukrajinśkych biznesmeniv, politykiv i ekonomistiv i teper, mabuť, rozumijete sytuaciju. Jaki problemy Ukrajiny vy vvażajete nahaľnymy?

— Vasza najnahaľnisza problema — ce konflikt kiľkoch ideologij upravlinnia krajinoju i grup, jaki jich obstojujuť. Vy kydajetesia miż zalyszkamy radianśkoji ekonomiky ta neoliberaľnymy koncepcijamy, sżo jich proponujuť vam zachidni krajiny. I vaszym elitam nyni vkraj vażlyvo vyrobyty konsensus sżodo toho, jak funkcionuje svit navkolo i jake misce v niomu Ukrajiny.

Jaksżo vy podyvytesia na radianśku i zachidnu kapitalistyczni systemy, to pobaczyte odnu spiľnu rysu — rozuminnia vażlyvosti vyrobnyctva.

Ale pislia rozpadu SRSR biľszosti postradianśkych derżav, zokrema Ukrajini, vid komunizmu zachotilosia perejty do inszoji krajnosti — novoho liberalizmu, zasnovanoho na ideji, sżo zovsim nevażlyvo, sżo ty robysz, vażlyvo, sżo ty sżoś prodajesz, napryklad syrovynu. Holovne — viľnyj rynok, czyja “nevydyma ruka” vidreguliuje obmin miż derżavamy na korysť usim.

Jak vyjavylosia, vse ne tak. Naspravdi rozumnoju opozycijeju komunizmu je ne liberalizm, a konservatyzm, jakyj zberihaje ti instytuty, jaki korysni, i ti praktyky, jaki uspiszni. V Ukrajini buv choroszyj naukomistkyj vyrobnyczyj sektor, i za 20 rokiv viľnoho rynku vin suttievo postrażdav, stavszy dorohym i nevyhidnym. I z derżavy, sżo vyrobliaje detali raket, vy szvydko perechodyte do derżavy, sżo prodaje velyki obsiahy kukurudzy. Problema i v tomu, sżo vy chotily cioho ne pomiczaty, prodovżujuczy baczyty priorytety v ekonomici viľnoho rynku.

Pryblyzno ta sama problema bula charakterna i dlia krajin Baltiji. Tut na konferenciji ja sluchav vystup kolysznioho ministra ekonomiky Latviji. Za roky viľnoho rynku cia maleńka krajina vtratyla 20% svoho pracezdatnoho naselennia na korysť Zachidnoji Evropy. Moja persza porada vam — ne czekajte, jak Latvija, poky vtratyte, u vaszomu vypadku ce bude blyźko 9 mln pracezdatnych i talanovytych liudej. Zrobiť sżoś, sżo dozvolyť vam zberehty vyrobnyctvo, naviť jaksżo duże nevyhidne, naviť jaksżo siohodni je pryvablyviszi ta prostiszi sposoby otrymuvaty prybutok.

— U czomu vy baczyte unikaľnisť Ukrajiny?

— Vy duże velyka krajina. Jaksżo podyvytysia na ti ż taky baltijśki krajiny, to EU vdalosia lehko pidchopyty jich, vony nevelyki. Ale naviť ta trudova migracija, sżo vidbulasia pislia cioho, suttievo zminyla pravyla hry vże u Evropi. Iz vchodżenniam do skladu Evropy postradianśkych krajin momentaľno znyzylysia zarplaty v obrobnomu ta budiveľnomu biznesi.

Sotni tysiacz liudej z krajin Baltiji ta z Poľsżi vyruszyly na zarobitky do Velykobrytaniji, czym suttievo zdeszevyly zarobitni platy tam. Na jichnie misce, do tijeji ż taky Poľsżi pojichaly praciuvaty ukrajinci, zrobyvszy dlia samych poliakiv robotu v ridnij krajini nevyhidnoju, sżo tiľky posylylo b trudovu migraciju. V rezuľtati utvorylasia jakaś dyvna lanciuhova reakcija z negatyvnym rezuľtatom dlia vsich, osoblyvo dlia Ukrajiny, jaka prosto vtraczaje trudovi resursy.

Jaksżo vy velyka krajina, to i vasz rynok velykyj, i persz niż torhuvaty syrovynoju ta resursamy z inszymy krajinamy, vy majete podbaty pro te, sżob vidbuduvaty svij vnutrisznij rynok.

I tut vaszi zadaczi vidrizniajuťsia vid tijeji ż Latviji, de turbota pro vnutrisznij rynok ne dala b istotnoho efektu. Rozvynenyj vnutrisznij rynok dasť biznesu możlyvosti investuvaty ta vkladaty v innovaciji, spożyvaczam — kupuvaty biľsze, stvoryť novi roboczi miscia.

Na żaľ, ja ne znaju v detaliach sytuaciju na rynku Ukrajiny, ale je universaľne pravylo: robiť menszyj akcent na finansy, biľszyj — na vyrobnyctvo.

— Jak vy ociniujete suczasni ekonomiczni vidnosyny miż EU ta Ukrajinoju pislia toho, jak v Ukrajiny zjavylasia możlyvisť realizovuvaty svoju produkciju na rynkach EU?

— Nebezpeka v tomu, sżo v buď-jakyj moment ce może prypynytysia. Poky vy neuspiszni, u vas kupuvatymuť, ale sżojno vy stanete uspisznymy i vynykne zahroza, sżo vy poruszyte vnutrisznij rynok evropejśkych krajin, ce może prypynytysia. Pryczomu Evropa siohodni maje serjozni problemy, zokrema problemu migrantiv i biżenciv.

Tomu taki argumenty — “dopomożiť nam zachystyty naszi vnutriszni rynky i zberehty promyslovisť, i vy ne otrymajete migraciji vid nas”, “dopomożiť nam rozvyvaty vlasne vyrobnyctvo i zmicnyty ekonomiku, i my ne budemo lehkoju zdobyczcziu Rosiji” — możuť spraciuvaty.

Naviť biľsze, vse, sżo potribno zachidnomu svitu v cij sytuaciji, — povernutysia do ekonomicznoji polityky 50‑ch rokiv proty SRSR, a teper vże proty Rosiji. Vam potribna ne humanitarna dopomoha, a deszevyj kapital dlia vidnovlennia promyslovosti.

— Siohodni najuspiszniszym v Ukrajini zdajeťsia siľśkohospodarśkyj sektor, czymalo chto robyť stavku na nioho. Jak vy ociniujete taki perspektyvy?

— Holod buvaje tiľky v tych krajinach, jaki specializujuťsia na siľśkomu hospodarstvi. U derżavach Zachidnoji Evropy i SSA lysze 3% naselennia zajniati v siľśkomu hospodarstvi ta povnistiu zabezpeczujuť potreby svojich krajin i naviť torhujuť. Pry ciomu subsydiji ta protekcija derżavy zberihajuťsia za cymy haluziamy i v rozvynenych krajinach.

Duże vażlyvo dosiahaty synergiji miż siľśkym hospodarstvom i promyslovistiu. Czym obrobleniszym bude vasz siľśkohospodarśkyj produkt, tym krasże vy zachysżeni.

Svoho czasu takym szliachom piszla Avstralija. Majuczy perevażno siľśkohospodarśku ekonomicznu orijentaciju, avstralijci rozvyvajuť nekonkurentnyj porivniano iz SSA czy Evropoju sektor promyslovosti. Vin stvoriuje innovaciji, neobchidni dlia rozvytku siľśkoho hospodarstva. Bez promyslovosti siľśke hospodarstvo dehraduje.

— Jak prychyľnyk polityky protekcionizmu ta reguliuvaľnoji funkciji derżavy v ekonomici, jaki porady vy mohly b daty ukrajinśkomu uriadu siohodni?

— Ja vvażaju, vasza holovna zadacza — kopijuvaty krasżyj dosvid toho, sżo vidbuvajeťsia v sviti. Tut harnyj dosvid Poľsżi z jiji naukovymy parkamy ta simejnymy fermamy, dosvid Brazyliji, jaka stvoryla maksymaľni możlyvosti dlia rozvytku malych i serednich pidpryjemstv i z cijeju metoju zasnuvala speciaľni banky rozvytku. Moja druha porada vam: namahajtesia opanovuvaty dobryj dosvid, ale vybirkovo.

— Koly vy hovoryte pro vybirkovisť, sżo vy majete na uvazi?

— U vas populiarna ideja szvydkych reform i szliachu Syngapuru, ja jiji czuv vże kiľka raziv u kuluarach. Ale dlia cioho vam potribno buty ostrovom, na czoli derżavy maje stojaty dyktator i u vas maje buty bahato liudej vykonlyvych i terpliaczych, jak kytajci. Malo chto może staty Syngapurom, ale kożna krajina może staty krajinoju serednioho klasu.

Dlia vas vażlyvo proanalizuvaty, jak rozvyvalasia Zachidna Evropa ta evropejśki derżavy zachysżaly vlasnu produkciju, persz niż perejty do etapu viľnoho rynku. A jaksżo vy vże zaraz vyjdete na viľnyj rynok, to, jmovirnisze, prohrajete, sże zarano.

Je odne chorosze amerykanśke pryslivja: “Robiť ne te, sżo anhlijci każuť, robiť te, sżo anhlijci zrobyly persz, niż buď‑sżo hovoryty vam”. Teper vasza czerha robyty ne te, sżo vam hovoriať amerykanci abo evropejci, a te, sżo vony vże zrobyly v svojich krajinach.

Sże v XIX stolitti nimećkyj ekonomist Fridrich List hovoryv pro metodi “vidkydannia schodiv” — sżojno vy skorystalysia jakojuś vdaloju ekonomicznoju politykoju, a potim vona vam vyjavylasia ne potribna, vy vidkydajete jiji tak, sżob inszi ne mohly neju skorystatysia. Sżoś podibne siohodni robliať krajiny staroji Evropy, perekonujuczy Ukrajinu hraty za pravylamy viľnoho rynku. Nichto z nych na etapi stanovlennia svojich ekonomik tak ne vczyniav.

— Vidsutnij serednij klas — odna z holovnych problem suczasnoji Ukrajiny. Jak joho sformuvaty i czyjimy receptamy my mohly b skorystatysia?

— Ce vzahali globaľna problema XXI stolittia, i jaksżo vy steżyte za hromadśkoju dyskusijeju v SSA, to tam vse czastisze hovoriať pro znyknennia serednioho klasu, jake vidbuvajeťsia, do reczi, z tych samo pryczyn, z jakych serednij klas ne vynykaje v Ukrajini — bo amerykanśke vyrobnyctvo vmyraje, peredajeťsia v krajiny, v jakych vyrobliaty deszevsze, napryklad Kytaj, de svojeju czerhoju poczynaje formuvatysia novyj serednij klas.

Sże 1872 roku nimećki ekonomisty porivnialy suspiľstvo bez serednioho klasu zi schodamy, jaka prohnyly na seredyni, otże, povaliať usich. Ce globaľnyj ekonomicznyj ryzyk. Tomu moja porada taka sama: zachysżajte vlasnyj rynok, rozvyvajte promyslovisť i sektor posluh, de zbiľszennia obsiahiv vyrobnyctva pryzvodyť do zmenszennia vytrat.

— Za vaszymy ocinkamy, de misce Ukrajiny na svitovij ekonomicznij karti ta kudy ruchajeťsia cia krajina?

— Ukrajina vże toczno ne tretij svit. Vy krajina druhoho svitu, jaka vtraczaje svoje vyrobnyctvo ta stojiť na rozdoriżżi. Pytannia v tomu, sżo vże zaraz vam dovedeťsia vybyraty, vbik jakoho svitu ruchatysia, i vażlyvo, sżob ce pytannia vy rozvjazuvaly sami, a ne chtoś rozumnyj u vas za spynoju. V Ukrajini ja baczu bahato osviczenych molodych liudej, jaki z odnakovym uspichom możuť znajty robotu jak v Ukrajini, tak i za jiji meżamy. Vam vażlyvo jich zberehty, inaksze razom z nymy vy vtratyte te, sżo majże nemożlyvo vidnovyty.

OBHOVORENNIA