Zabuzhko: Nobelivśka premija Aleksijevych – sygnal, scho svit stojiť na porozi serjoznoji pereocinky cinnostej

Posted on RozmovyINSIDER  Jevhenij Stasinevych
zzzabuzhko

U druhij chastyni intervju (persha – TUT) Oksana Zabuzhko rozpovila pro svoje stavlennia do Liny Kostenko, masshtab figury Vasylia Symonenka i te, chomu Nobelivśka premija dlia Aleksijevych – ce, naspravdi, velycheznyj podarunok Ukrajini.

zzzabuzhko

– Majuchy siohodni taku nahodu, ja prosto ne mozhu ne zapytaty pro Vashe stavlennia do figury Liny Vasylivny Kostenko. Pro vas – dvokh chy ne najpomitnishykh nashykh zhinok-pyśmennyć za ostanni rokiv pjatdesiat – chasto hovoriať, porivniujuchy i provodiachy paraleli. Vasha pozycija nachebto j zrozumila, osoblyvo pislia “Notre Dame”, de vy okremi zauvahy do tvorchosti Kostenko robyly. Ta khotilosia b use zh biľshoji jasnosti: kym vona je dlia Vas, scho zaraz Vy pro neji dumajete – jakscho korotko?

– Tut korotko ne vyjde, pro neji khtoś iz molodykh literaturoznavciv uzahali mav by okremu knyzhku napysaty, jak kolyś Stus pro Tychynu – “Fenomen doby, abo skhodzhennia na Holhotu slavy”. Ale jakscho v konteksti nashoji rozmovy, to jij varto bulo b ne “samashedshi zapysky” zaraz pysaty, a taky spohady, z vidkrytym zaborolom. Ce buv by vchynok i ce bula b muzhnisť.

Bo ce zh duzhe vazhlyvo dlia novoji Ukrajiny – otrymaty jiji pravdyvu biografiju vid neji samoji. Diznatyś, jak divchynka “z nomenklatury”, sche stalinśkoji, a potim druzhyna vysokoho partijnoho chynovnyka “zminyla kuľturnu orijentaciju”, perejshla na ukrajinśku movu j opynylasia v opozyciji do todishnioji vlady. Pro Horśku, napryklad, my ce znajemo, pro Kostenko – ni.

A ce zh istorija ne tiľky literatury, a j nashykh URSR-ivśkykh politychnykh elit, iz jakykh pokhodiať nynishni. Vsia istorija nashoji “khvoroby”. 25 rokiv zamovchuvannia tiľky zahnaly jiji vseredynu, a ce najhirshe, scho mohlo statysia.

A ne hovorytymesh ty – za tebe hovorytymuť inshi. I ne zavzhdy z chystymy namiramy, jak toj, pamjatajete, hebeshnyj kurator, scho try roky tomu khvalyvsia v presi, jak vin Linu Kostenko u 1975-mu za chajem “umovyv pomyrytysia” zi Scherbyćkym i Ko., i pislia toho jiji pochaly drukuvaty 100-tysiachnymy tyrazhamy. Taka uhoda z KGB mohla vymahaty “vsioho tiľky” movchannia, ale za movchannia tezh treba platyty talantom, ce jak u tij dzenivśkij bajci, de demon umovyv monakha “vsioho tiľky” ne dumaty pro bilu mavpu, i z chasom monakh uzhe ni pro scho inshe dumaty ne zmih.

Sorok rokiv Lina Kostenko movchyť, i movchyť, i movchyť. I vyjavliajeťsia, scho vsi jiji najkraschi tvory, – ti, za jakymy jiji vzhe dva pokolinnia vyvchajuť u shkoli, – buly napysani sche todi, v 1970-ti. I ce spravzhnia tragedija.

Kym vona bula dlia mene – ce okrema istorija. Ja bula z neju dovoli blyźko znajoma na pochatkakh svojeji poetychnoji karjery, i jakby ne jiji holos, to mene b i v Spilku ne pryjnialy u 1987 roci, mizh inshym. Vona bula chlenom prezydiji Spilky, laureatom Shevchenkivśkoji premiji, kanonizovanoju zhyvoju legendoju, jiji slovo bulo zakon. A ja bula moloda, i same v procesi poshuku “zhyvykh uchyteliv”, u takomu vici ce absoliutno pryrodnyj proces.

I jiji oreol slavy ne mih ne vplyvaty na ujavu, bo otakym, jakym vy uspadkuvaly jiji obraz zi shkiľnykh pidruchnykiv, takym vin buv i todi, tiľky sche “hariachyj”. Iz “dysydentśkym” flerom, ale vodnochas z usima oznakamy “uspikhu”, “peremohy” – biľshe nikhto takoho todi ne mav. Usi ci sorok rokiv cej obraz perebuvaje v “zamorozhenomu” stani, a v 1970-1980-kh ce vse sche bulo zhyvym i bezzasterezhnym, vono slipylo, i vlada jiji takozh bula bezzasterezhnoju.

Tiľky vona mohla sobi dozvolyty khamyty nachaľstvu – napryklad, prosto obmatiukaty holovnoho redaktora, jakyj jij podzvonyv u spravi.

A strakh i servilizm u todishnij Spilci panuvav takyj, scho ce spryjmalosia leď ne jak “vyklyk systemi”, i vse vydavnyctvo potim tyzhdeń bihalo, khykhotilo, i vsi poshepky odne odnomu perekazuvaly, jak vona “jomu vrizala”. Takoji vlady biľshe nikhto i nikoly ne mav.

Oleś Honchar, napryklad, prosto tak ne povodyvsia. Vin buv duzhe ambicijnyj, ranymyj, tezh “nosyv koronu”, ale takoho ne robyv. Ja z nym takozh bula znajoma, tiľky v zovsim uzhe “dytiachomu” vici.

Bo ja zh iz “literaturnykh vunderkindiv” – u mene persha publikacija bula v desiať rokiv, u zhurnali “Radianśka zhinka”, potim u “Literaturnij Ukrajini”, hotuvalasia knyzhka, a potim uzhe buv “Vstup do komsomolu”, jakyj mene sche u 1985-mu “prykryv”, koly jshov do druku “Travnevyj inij”. Dytiachyj virshyk, akurat u vici 14 rokiv napysanyj, u deń toho vstupu.

– Serjozno? Mene druzi, znajuchy, scho jdu do Vas na intervju, prosyly: a spytaj v Oksany Stefanivny – na khvyli nashoji dekomunizaciji – pro toj virsh, scho vona pro nioho dumaje siohodni? A vin, znachyť, v 14 rokiv buv napysanyj.

(Smijeťsia) Ce spravdi buv deń vstupu do komsomolu, 1975 rik, vesna. I toho zh roku cej virsh upershe nadrukuvaly – v hazeti “Moloď Ukrajiny”. khocha mene todi vzhe perestaly drukuvaty, i knyzhku, scho bula zaplanovana na 1973-j, z planu znialy – baťkivśke prizvysche na todishnij khvyli represij stalo “odioznym”, mene azh tiľky pislia tatovoji smerti do knyzhky “dopustyly”. A virshyk toj jakraz duzhe schyryj, i naviť ne pro komsomol naspravdi – toj vstup tam pryvid dlia skladnishykh pochuttiv, tiľky zh u nas nikhto dali zaholovkiv ne chytaje, a vzhe poeziju j pohotiv. Vy koly vostannie chytaly serjoznu krytychnu stattiu pro jakuś poetychnu knyzhku?

A jak toj virsh pysavsia – ce, znovu-taky, okrema istorija. Ujaviť: ot, ty – dytyna, rostesh, vchyshsia, baťky tobi vdoma schoś tam rozkazujuť pro socium, v jakomu ty zhyvesh, ale ce vse dlia tebe sche abstrakcija, ce “ne tvoja vijna”… A potim odnoho dnia na klasnij hodyni klasnyj kerivnyk usikh zbyraje i kazhe, scho, movliav, ja maju donesty do vas, scho vam vzhe spovniajeťsia 14 rokiv, a u nas u krajini, zghidno z zakonom, liudyna z 14 rokiv vidpovidaje za svoji vchynky.

Pershyj mesedzh tobi vid derzhavy, sche do otrymannia pasporta: pryvit, ty vzhe hodyshsia dlia tiurmy!

Meni ce syľno zapamjataloś. A potim tak samo vsikh strojem – u komsomol, i tezh tebe nikhto ne pytaje. I ty vykhodysh z rajkomu iz cym noveńkym “paliucho-chervonym” kvytkom, pershym svojim “oficijnym” dokumentom, i vidchuvajesh, scho ty vzhe ne dytyna – z toboju schoś vidbulosia, “schoś zminyloś u zhytti”, bez tvojeji voli j uchasti. Dorosle suspiľstvo predjavylo na tebe svoji prava. A jaki – cioho ty sche ne usvidomliujesh. Tiľky vidchuvajesh, scho tebe vzhe “poschytaly”, i ce vse do chohoś tebe zobovjazuje.

“Komsomoľśka junisť”, jak z usikh reproduktoriv krychať? Ta ni – “komsomoľśka zrilisť”: pora pochynaty rozumity svit, u jakomu zhyvesh, khocha b dlia toho, schob rozumity, scho vin iz toboju robyť… Ja vam zaraz ce perekazuju prozoju, a vono zh vse je u virshi, fotografichno. Vse te pochuttia vymushenoji “sociaľnoji iniciaciji” tam vidtvorene pokadrovo, jak na slajdovomu fiľmi, – vkliuchno do hrozy, jaka toho dnia nad Kyjevom proneslaś.

Ja pamjataju, v jakomu paľti jshla vid Radianśkoho rajkomu po buľvaru Shevchenka, jak tekly vnyz i pinylyś potoky (hroza projshla, poky my v rajkomi buly: “vid hromiv dzvenily shybky”). Jak jakyjś vijśkovyj chipliavsia do mene, tezh jak do dorosloji, z pytanniam, de kupyty “Kyjivśkyj” tort, – i virsh sam pysavsia na khodu, ja vzahali vsi virshi “vykhodzhuju” nohamy.

Ja todi vyrishyla, scho pora vchytysia chytaty hazety j rozumity politychni podiji. Bo tato mene vzhe namahavsia buv navchyty chytaty “Pravdu” – ce bulo osoblyve vminnia, jakym volodila radianśka inteligencija: chytaty “po-renthenivśkomu”, vylovliujuchy informaciju “mizh riadkiv”, vranci “Pravda”, vvecheri “vorozhi holosy”, – i skladajesh pazl u biľsh-mensh objektyvnu kartynu. Ce vminnia duzhe mene vyruchaje nyni, v umovakh informacijnoji vijny, bahato chasu ekonomyť.

Ale todi ja dovho brykalasia, bo ce vse zdavalosia takoju nudotoju, a vzhe khlopchyky krutylysia poruch, vzhe Pink Floyd buv, nu jaka zh tut hazeta “Pravda”?! A toho dnia, jduchy buľvarom Shevchenka, vyrishyla: ni, “pora vzroslieť”! I tak pochalasia moja domashnia “politshkola”.

“Povertaje do mene planeta u kryvavykh shramakh lyce, z chorno-bilykh vikon hazety vije porokhom i svyncem” – svyneć, ce drukarśka farba, dosi toj zapakh pamjataju… Vse je u virshi: nepohanyj “dokument” vid 14-richnoho “svidka doby” vyjshov, prosto krytyky nema v krajini, schob normaľno prochytaty.

– Povertajuchyś do Liny Vasylivny: v jakyj moment pokholodnishaly stosunky?

– Ta naviť ne pokholodnishaly, a obirvalyś. Prosto ja vid neji v blyźkomu spilkuvanni bahato choho navchylasia: ja navchylasia, jak ne mozhna povodytysia z liuďmy. Ni v jakomu-razi, za zhodnykh obstavyn. Jak ne povynen pyśmennyk – kotryj, jak ne kruty, nemynuche spryjmaje vse dovkola jak “material”, i zhyvykh liudej takozh, i tomu zavzhdy balansuje na duzhe tonkij etychnij mezhi, – stavytysia do liudej u pryncypi.

Serjoznyj buv dosvid, “formatyvnyj”. Ale svoho chasu Oksana Pakhliovśka mene poprosyla nikomu pro ce ne rozpovidaty, i ja jij dala slovo.

I vidtodi 25-j rik hovoriu pro Linu Kostenko tiľky jak pro pyśmennyka. A toj otrymanyj dosvid vid osobystoho spilkuvannia potrokhu vykorystovuju v svojij prozi.

Ale tak “zamaskovano”, i z “vidvolikajuchymy” fishkamy, scho, povirte, dosi sche ni odna dusha ni pro scho ne zdohadalasia. Tak scho slovo derzhu.

– Todi davajte pro jiji poeziju – ce ne Vasha linija spadkovosti? Vy bahato hovoryte pro Viľde jak poperednyciu, teper ja zrozumiv pro Zhylenko. A Kostenko?

– Vzahali-to, ja “pluzhnykivka” naspravdi, koly vzhe na te pishlo. Obozhniuju “Halileja”, v ti sami 14 rokiv cilu ciu poemu znala napamjať i dosi mozhu z pamjati cytuvaty. Zaliubky prochytaju joho biografiju, koly jiji khtoś napyshe (usmikhajeťsia).

Antonych, napryklad, z jakym use vashe pokolinnia tak nosyťsia, do mene nikoly osoblyvo ne promovliav. Ni, vin khoroshyj, ale zh daleko ne jedynyj. I naviť – tiľky nikomu ne kazhiť – ne najkraschyj: Oľzhych, jak na mene, znachno biľshe morozom prodyraje…

A Pluzhnyk dlia mene tryvalyj chas buv nomerom odyn, pislia rannioho Tychyny, v nioho taki pronyzlyvi ekzystencijni shtuky je, osoblyvo korotki, vośmyriadkovi, khoch na kameni karbuj:

Kamenia odyn prydil — lezhaty!

Vitrovi odyn zakon — lety!

Tiľky ja postavlenyj pytaty,

jak ne cili, to bodaj mety…”.

Zovsim novyj dlia XX stolittia holos, nove svitovidchuttia:

Zustriv kuliu za lisom.

Same tam, de posijav zhyto.

Za jakym bisom

Stiľky bulo prozhyto?

Jakyj vam Kamiu – Kamiu sche todi v peliushkakh buv!

Ce dijsno buv protoekzystencializm, scho na dvadciať rokiv vyperedyv zakhidnoevropejśkyj, – oci vsi nashi kyjivśki khlopchyky 20-kh rokiv: Pluzhnyk, Pidmohyľnyj, Antonenko-Davydovych. Prosto Ukrajina zitknulasia z totalitaryzmom na pivpokolinnia ranishe od Evropy, i literatura 1920-kh vidbyla cej dosvid. Toj zhe Pidmohyľnyj – pro nioho jak pro predtechu ekzystencializmu vzhe Sheveliov pysav, na prykladi “Nevelychkoji dramy”.

Ja chasto hovoriu, scho Pidmohyľnoho ja sovietśkij vladi ne proschaju osobysto, tomu scho ce buv prozajik “mojeji grupy krovi” – meni dlia moho vlasnoho povnocinnoho prozovoho rozvytku zhyttievo neobkhidno bulo prochytaty te, scho vin mav by napysaty v 40, u 50…

A bez nioho ja musyla vse te vychytuvaty v Kamiu – tak by movyty, distavaty livoju rukoju prave vukho. V 34 roky takoho prozajika vbyty – ta scho take dlia prozajika 34 roky?! Tiľky-no skinchenyj uchnivśkyj period, “Strazhdannia molodoho Vertera”.

Vin ische tiľky buv nabyrav syly, tiľky prodemonstruvav potencial. A potencial buv takyj, scho my j do 34-ho roku nym napysane dosi chytajemo i kajfujemo. Rechi, jaki bezvidnosno do kontekstu je pershoklasnymy za hamburźkym rakhunkom – vsi! I mij u nioho uliublenyj, naspravdi, jakraz ostannij, nezakinchenyj tekst – “Povisť bez nazvy”: tam, de heroj, pryjikhavshy u vidriadzhennia do chuzhoho mista i vypadkovo vhledivshy na vulyci zhinku, scho chymoś joho vrazhaje, pochynaje jiji cilespriamovano shukaty.

I nikoly vzhe meni ne diznatysia, chym zakinchylasia cia istorija. Scho bulo v avtora v holovi – bo zamisť toho jomu v holovu vvalyly kuliu. I tym obikraly personaľno mene. Bo jakby Pidmohyľnyj napysav svoho chasu vse, scho khotiv, – todi j ja siohodni pysala b inakshe. V nas prosto bula b insha literatura. Iz zovsim inshoju “miroju kalorijnosti”, tak by movyty.

– Zakryvajuchy temu z Kostenko – poetychnykh vplyviv tam ne bulo? Bo te, scho figura tysnula masshtabom – ce ochevydno, a ot bezposerednij vplyv…

– Nu, meni bahato scho imponuvalo v jiji poeziji. Ale ne te, scho v nij vpiznajuť “jak svoje” vykhovanci radianśkoji shkoly. Kolyś u rozmovi vona zghadala, scho zamolodu pysala “pid Cvietajevu”, adzhe pochynala vona po-rosijśky, potim vchylasia v Moskvi, i veś todishnij “mejnstrim” na nij ne mih ne poznachytysia.

Po-spravzhniomu jiji hodi zrozumity poza kontekstom poetyky “sovetskykh 50-kh”, de najprestyzhnishym buv zhanr “kolkhoznaja poema”, – literaturoznavchyj termin uzhe piznishyj, i zovsim ne v prynyzlyvomu sensi vzhyvanyj: “Страна Муравия” Tvardovśkoho, napryklad, – duzhe dobrotnyj zrazok cioho zhanru.

– Takyj dozvolenyj format.

– Tak, “litinstytutivśkyj”. Z dostatnio racionaľnoju poetykoju, “pysanniam stovpchykamy” j rozrakhunkom na scenichnu deklamaciju. Sama po sobi cia poezija ne muzykaľna, ne “dionisijśka” – vona “konstruktyvistśka”. A ja najbiľshe cinuju v poeziji same holosovu stykhiju, intonacijnu – tam, de chuty genetychnyj zvjazok poeziji z muzykoju. I v Kostenko meni tezh najbiľshe podobalysia vkraplennia rozmovnykh intonacij, takyj trokhy ironichnyj holos “Mudroji Baby”, jak zvavsia personazh odnijeji jiji rannioji poemy.

Vsi ci zvorushlyvi zhinochi obrazy, ci chudesni selianky, takyj Marko Vovchok seredyny khkh stolittia – “vona bula krasunia z Katerynivky”, “ta sama Jivha”, Marusia Churaj pered stratoju, vsi ti baladni istoriji – vono bulo duzhe zhyve i duzhe harne, z cioho mohlo naspravdi vyjty schoś khoroshe i v prozi. Ale potim racionaľnisť uziala horu, i vse biľshe bulo znaty “paľci remesla” – azh do nynishnioji avtoparodijnosti.

khocha najcikavishyj iz toho pokolinnia meni zavzhdy buv Symonenko – toj pacan buv vochevyď genijaľnyj vid narodzhennia! To vzhe tajemnycia na mezhi mistyky – zvidky vin takyj mih uziatysia, dytyna, scho vyjshla z najstrashnishoho dna, hirshe HULAHu, – syrota zi stalinśkoho kolhospnoho sela! I ce zh ne Kateryna Bilokur – ce vzhe “vysoka literatura”, jaka odnym vybukhom perelomyla veś socrealistychnyj mejnstrim i narodyla cile pokolinnia: vsi nashi shistdesiatnyky de fakto “vyjshly” z nioho. A khlopchyk zahynuv u 28 – tiľky j ustyhnuvshy, scho vyrosty, sprobuvaty mjazy v usikh zhanrakh i prodemonstruvaty, na scho vin zdaten. Projshovshy vsioho tiľky “uchnivśkyj period”.

Holova pamorochyťsia, koly podumajesh, scho z nioho mohlo buty rokiv cherez 10, cherez 20… Joho proza, ti nevelychki opovidanniachka, rodom iz Stefanyka j Hemingweja (ja tiľky neschodavno diznalasia, scho v universyteti vin buv “styliahoju” i zapijno chytav amerykanciv) – “Kukurikaly pivni na rushnykakh”, “Vesillia Opanasa Krokvy” – ce zh duzhe serjozni vzhe rechi, i kharaktery, j dramaturgija – jak hotovi kinoscenariji, taka “selindzherivśka” poetyka, a vrakhujte, koly to bulo napysano, i scho todi v SRSR pysaly j drukuvaly!..

Toj khlopchyk hotuvavsia schoś duzhe vazhlyve svitovi skazaty – i vin sam pro te znav, a ce vzhe neomyľna prykmeta genija.

Ot joho biografiju sche mozhna zibraty dokupy – po okremykh frazakh, epizodakh, poky ne vidijshly joho odnokursnyky, vsi, khto joho znav po Kyjevu 1950-kh i potim, po Cherkasakh…

Rozumijete, ce pokolinnia, pro jake my hovorymo, lyshylo po sobi strashno bahato bilykh pliam – uzhe vid seredyny 1960-kh, koly jomu pochaly zatykaty rota, vono prosto bojalosia zalyshaty pyśmovi svidchennia. Naviť ja pamjataju, jak dorosli sydiať na kukhni, pid uvimknenu holosnu muzyku pyshuť i peredajuť zapysochky odne odnomu, a potim paliať jikh u popiľnychci.

– Tobto my sche j blyźko ne znajemo vsijeji pravdy pro nykh?

– Tam figura movchannia totaľna, movchannia vymushenoho – u koho za domovlenistiu i zghodoju, a v koho “по  изнасилованию”. Tomu j ociniuvaty ce pokolinnia tiľky za najavnymy tekstamy prosto nemozhlyvo, nekorektno. Ce inshyj “bíologichnyj vyd kuľtury”, insha klasyfikacijna rubryka. Modeľ, jakscho khochete, ne stiľky judejśka (Knyha), skiľky hrećka, antychna – “sokratychna besida”. Ujaviť, jakby do nas ne dijshly Platonovi j Ksenofontovi “konspekty za Sokratom”?

Tak i z nashykh 1960-kh do nas schoś siohodni donosyťsia okremymy uryvkamy, z riznykh bokiv, ale my ne znajemo, jak te sklasty dokupy. Napryklad, z ostannioho uvjaznennia Vasylia Stusa ucililo tiľky te, scho dijshlo v lystakh, – a ce zh pjať rokiv zhyttia velykoho poeta, cilyj period – i “ни строчки, ни вздоха”! Tiľky okremi fragmenty dajuť ujavlennia pro masshtab rostu osobystosti, jak iskry vid velykoho vohniu, jakoho ne vydno.

Napryklad, Leonid Borodin, jakyj buv razom iz nym na zoni v Kuchyno, prynahidno zghaduje – ne pro Stusa speciaľno, a prosto jak cytatu z kopirajtom: “Как говорил Василь Стус, всякая честно додуманная до конца мысль о жизни способна причинить боль”. I vy na take natykajeteś, op – vpuskajete schelepu i zabuvajete, kudy po neji lizty. Tomu scho ce absoliutno grandiozna dumka – z neji odnijeji cilyj filosofśkyj traktat mozhna napysaty!

Otaki rechi vyzbyruvaty treba, ot po takykh rechakh, chasom naviť krasche, nizh po tomu, scho jim vdalosia zalyshyty na pyśmi, mozhna sche vziaty slid – i, jak Sheveliov kazav, vidbuduvaty ne misto, a projekt mista, jake tak i ne bulo zbudovane. Vidnovyty rozirvanyj zvjazok chasiv, bez jakoho my sami vichno lyshatymemoś u roli, jak kazav toj-taky Stus, “kolhospnykh pidlitkiv” – chy, z popravkoju na siohodennia, “pidlitkiv spaľnykh rajoniv”.

– Dumajete, kuľtura obumovliujeťsia spadkovistiu?

– Tak kuľtura i je, po faktu, “spadkovisť” – otoj samyj proverbiaľnyj hazon, jakyj plekajeťsia j polyvajeťsia tysiachu rokiv bez perervy! Chy, jakscho khochete, biocenoz, jak u systemi vydiv Linneja, de kozhne derevo, kozhnyj metelyk maje svoju ekologichnu nishu, i vsi vony mizh soboju vzajemozvjazani: vyrvaly z “ekosystemy” odnoho takoho Pidmohyľnoho chy khvyliovoho – i v nastupnomu pokolinni khtoś “nedootrymav” nalezhnoji same jomu porciji “kaliju j magniju”, zris anemichnym – jakscho vzahali zris…

Poperednyky zabezpechujuť tebe tysiachamy nezchytuvanykh toboju kodiv, ce vse toboju v procesi rostu nesvidomo vsotujeťsia, peretravliujeťsia – a vzhe potim, post-faktum jakyj-nebuď Lem napyshe, scho Nabokovśka “Lolita” vylupylasia z “Idiota” Dostojevśkoho, z istoriji pro shvejcarśkykh “pokryvdzhenykh ditej”, choho sam Nabokov mih zovsim i ne usvidomliuvaty.

Bo ce same zavdannia krytyky – vidstezhuvaty cej potajemnyj “rukh sokiv” po stovburu kuľtury. A ujaviť, jakby Dostojevśkoho rozstrilialy?.. Ta tut odyn roztoptanyj “metelyk Bredberi”, pamjatajete? – i vsia vnutrishnia logika rozvytku kuľtury porushujeťsia, i na nastupni pokolinnia vzhe padaje tiahar dodatkovoji vahy – “nadrobyty”, “zalataty” propuschene, hovoryty vzhe, tak by movyty, “za sebia y za toho parnia”.

Tomu scho propuschenykh “etapiv evoliuciji” v zhodnij kuľturi buty ne mozhe – inakshe ne bude zhyvoji kuľtury, a buduť paperovi kvity, pidrobky-imitaciji.

A v nas ne odyn “metelyk Bredberi”, a suciľnyj Sandormokh, riznoji miry tiazhkosti, visimdesiat rokiv ziaje v anamnezi chornoju diroju! Tomu siohodni nashij literaturi dovodyťsia spishno, skoromovkoju “zalatuvaty” vyrubane, jak naroschuvaty sobi samij amputovani tkanyny. Jasno, scho ce poznachajeťsia na styli, na kharakteri opovidi, vzahali ce duzhe cikavi procesy – taka “samoreabilitacija” istorychno skalichenoji literatury, scho, mizh inshym, svidchyť pro jiji zhyttievu sylu, tiľky jikh tezh nikhto ne vidstezhuje.

Ja ot neschodavno pysala peredmovu do perevydannia “NeprOstykh” Tarasa Prokhaśka – strashenno liubliu ciu rich i kolyś z “Knyzhkoju roku” posvarylasia cherez te, scho vony jomu Hran-pri ne daly. Taras pershyj vidkryv tam sposib, jak proza z takym vymushenym “syndromom nabutoho kuľturodeficytu” mozhe “vidbuduvatyś” do rivnia romanu: vziaty “siuzhetnyj krok” vidrazu v try pokolinnia! Odnym makhom pokryty – jak ne zamaliuvaty, to bodaj zashtrykhuvaty – vsiu nashu istorychnu “zonu movchannia”, dlia jakoji poperedni, porubani-postriliani pokolinnia nam “ne lyshyly sliv”.

Oskiľky v Tarasa vzahali “konspektyvnyj” styľ, “klipovyj”, to jomu ce vdalosia blyskuche. I odnochasno z “NeprOstymy”, zavvazhte, vykhodyť “Tema dlia medytaciji” Leonida Kononvycha – tezh iz “trypokolinnievym” siuzhetom, tiľky v Kononovycha vzhe vydno vymushenu “zhmakanisť” opovidi, tak elegantno “skhovaty slidy”, jak Prokhaśku, jomu ne vdalosia…

– Vash “Muzej pokynutykh sekretiv” siudy zh?

– Tak, ja todi vzhe nad “Muzejem” praciuvala, a poky joho zakinchyla, vyjshlo sche “Vesillia z Evropoju” Sanchenka – tezh prohovoriuvannia “za try pokolinnia vidrazu”, a potim i “Stolittia Jakova” Volodymyra Lysa – istorija kraju, vidbyta v zhytti stolitnioho dida, superovyj, do rechi, pryjom, cherez 5 rokiv u shvediv Jukhan Jukhansson na niomu “svitovoho bestsellera” vytiah… My zh usi ne zmovlialysia mizh soboju – my nezalezhno odne vid odnoho vyjshly na odyn i toj samyj “boliovyj nerv” literatury: potrebu nehajno, zaraz zhe “zapovnyty movoju” pustoty, zalysheni nam u spadok mynulym stolittiam.

Mizh inshym, v centraľnoevropejśkykh literaturakh tezh za mynule desiatylittia namitylysia podibni tendenciji – vid Juliji Frank do Milenko Jergovicha, i tezh nevypadkovo: v nykh takozh nakopychylyś za povojennyj period “zony vymushenoho movchannia”, jaki haľmujuť rozvytok literatury, – khocha, zvychajno, ne taki katastrofichni, jak u nas.

– Oksano Stefanivno, pershu chastynu intervju my zavershuvaly Vashymy prognozamy stosovno literaturnoji Nobelivky. Teper imja laureata vzhe vidome: ce Svitlana Aleksijevych. Jak Vam take rishennia komitetu i scho vono potencijno oznachaje – i dlia samoji pyśmennyci, i dlia jiji literatury – za hamburźkym rakhunkom? I vzahali – ce premija jakij literaturi? Bo tut vzhe nadto bahato spekuliacij dovkola nakrutyly, proponujuchy svoji vyznachennia: “biloruśka”, “rosijśka”, “rosijśkomovna”, “postradianśka”.

– Ja v zakhvati! I, povirte, zovsim ne tomu, scho z pani Svitlanoju my znajomi vzhe bahato rokiv i nas bahato scho povjazuje v profesijnomu plani. Teper uzhe mozhu ziznatyś: kulaky ja trymala jakraz za neji, tiľky bojalasia ozvuchyty ce vholos iz suto zabobonnykh mirkuvań: schob ne zurochyty!

Scho cej Nobeľ oznachaje dlia neji – ce, hadaju, krasche pytaty vse zh taky v neji, a po-mojemu, znachno vazhlyvishe, scho vin oznachaje dlia svitovoji literatury – raz, i dlia svitovoji polityky – dva. Tomu scho Nobeľ, ne zabuvajmo, – ce nasampered najbiľshyj u sviti “mikrofon”, jakyj robyť holos laureata odrazu chutnym u vsikh kutochkakh planety.

Tozh davajte vsi pryvitajemo sebe z tym, scho 8 zhovtnia Nobelivśkyj komitet zrobyv Ukrajini voistynu korolivśkyj podarunok – my zadurno, “na sharu” otrymaly v sviti veľmy potuzhnyj holos pidtrymky!

Same tomu vsi moji poshtovi skryńky v ci dni zavaleni pryvitanniamy vid zakhidnykh koleg – schoś podibne bulo tiľky v 2009-mu, koly Nobelia oderzhala Herta Miuller (jak skazav meni todi odyn nimećkyj krytyk: “Vitaju, nareshti vony zvernuly uvahu j na radianśkyj totalitaryzm!”).

A schodo superechok, “jakij literaturi” ce premija, to ne zabuvajte, scho fenomen Aleksijevych – osoblyvyj, i v zhodnu shukhliadku ne vtyskajeťsia: cia zhinka za vsima pokaznykamy stojiť v literaturi v absoliutnij odnyni. Jedyne, z kym jiji mozhna porivniuvaty, i nashi literaturoznavci ce vzhe j robyly,- ce z Hoholem.

Ale ne tiľky v tomu rozuminni, scho oboje vony pyśmennyky “dvokh kuľtur”, i oboje rosijśkomovni, bo ni Hohoľ todishnioju ukrajinśkoju “Peterburźkykh povistej” i “Mertvykh dush” ne napysav by, ni “Velyka Utopija” Aleksijevych ne mohla b buty napysana po-biloruśky (same pid “Utopijeju”, i same v pokolinni Aleksijevych jiji krajina svoju movu i vtratyla – Jurij Sheveliov porivniuvav u ciomu sensi bilorusiv iz verkhnioluzhychanamy, paraleli tam dijsno raziuchi!).

Ale analogija z Hoholem naspravdi hlybsha. Mozhna skazaty tak: vin “porodyv” rosijśku jak svitovu literaturu, a Aleksijevych cej jiji period – zavershyla, “zakryla”. Vin pryjshov u rosijśku literaturu “zzovni”, pobachyv “mertvi dushi” i vzhakhnuvsia – a vona, dochka “sovetskoho voennosluzhascheho” i dytia “tolstovśkoji” humanistychnoji tradyciji, zseredyny cijeji samoji tradyciji i cijeji samoji “Utopiji” chesno, anatomichno-skrupuliozno zadokumentuvala – samu industriju “umertvinnia dush”. Jak likar, scho stavyť doslidy na sobi.

V rezuľtati vyjshov grandioznyj epos Rosijśkoho Tanatosu. Koly ja, v 1990-ti, prochytala “Зачарованные смертью”, ja vpershe zrozumila: poperedu v Rosiji – svitova vijna. Cij krajini ne potriben myr, tomu scho vona NE khOCHE ZHYTY.

Nikhto v cilij rosijśkij literaturi (za vyniatkom khiba Sorokina, jakyj “descho zapidozryv”) naviť blyźko ne pidstupyvś do takoho diagnozu – Aleksijevych sama-odna “vidpraciuvala” za neji vsiu. Jedyna vyjavylaś adekvatnoju istoriji same na rivni liudyny, tam, de literatura j poklykana praciuvaty.

Takym chynom jiji “pjatyknyzhzhia” vyjavyloś, paradoksaľnym chynom, i jedynym rosijśkym postkoloniaľnym romanom: ostatochnym vykhodom iz kruha “Velykoji Imperśkoji Literatury” – i na rivni mesedzhu, i na rivni zhanru. Tomu scho zhanr – ce okrema tema. Tut novatorstvo Aleksijevych nezaperechne, vona dijsno vyvela non-fikshyn na “romannyj” format.

Cile 20-te stolittia literatura namahalaś, uslid za fiľmom, “sportretuvaty masu”, “daty holos miľjonam” – ale starymy, tradycijnymy zasobamy ce vse odno ni v koho ne vykhodylo, bo literatura vse odno myslyť v kategorijakh ne masy, a osoby, vona zavzhdy – “vid liudyny do liudyny”.

A Aleksijevych, zberihshy liudynu – schorazu “oś ciu”, zhyvu-konkretnu, – odnochasno daje “kolektyvnyj portret”, plius istoriju z “velykoho naratyvu”, “epichnu”: zhinky na vijni, dity na vijni, Afhanistan, Chornobyľ, postradianśki samohubci… Ce zh vse v dijsnosti duzhe tonko zmontovani avtorom literaturni siuzhety, tiľky v “pikseľnomu rozdilenni” okremykh doľ. A ce vzhe literatura 21-ho stolittia, koly khochete.

Tak scho Nobelivśkyj komitet i v ciomu vidnoshenni poraduvav: dav znaty, scho bachyť – svit dijsno miniajeťsia, i literatura razom z nym.

Vzahali, premija Aleksijevych – sygnal, scho svit stojiť na porozi serjoznoji pereocinky cinnostej (i ne lyshe v literaturi). I tut ja vzhe skazhu, jak toj nimećkyj krytyk: nareshti!

OBHOVORENNIA

Powered by moviekillers.com