Oksana Zabužko: Začuchanyj provincijalizm – ce koly v Kyjevi tiľky “perešyvajuť” te, ščo v Moskvi nosiať

MG_7831111
Lehše naspravdi skazaty, kym Oksana Zabužko ne je, niž namahatysia vpovni, i ničoho ne propustyvšy, pererachuvaty jiji rehaliji i statusy: prozajik i poet, odna z najvplyvovišych publičnych intelektualok i naš nadijnyj “agent vplyvu” v Evropi, kuľturtreher i organizator vydavnyctva “Komora”, blyskuča esejistka i vydatna publicystka, vrešti – avtorka hromopodibnych “Poliovych doslidžeń z ukrajinśkoho seksu” i “Muzeju pokynutych sekretiv”.

INSIDER duže dovho praciuvav nad cym intervju: zadumav joho šče navesni, realizuvav vlitku, a publikuje voseny. Ale tym i krašče, adže same siohodni zbihlosia stiľky pryvodiv dlia joho vychodu: i juvilej samoji Oksany Stefanivny, i pjatdesiata ričnycia vystupiv ukrajinśkoji inteligenciji v 1965-mu roci, i ščo ne menš važlyvo – počatok nobelivśkoho tyžnia. A Zabužko – čy ne najserjoznišyj naš kandydat na zdobuttia – pizniše i z časom – tijeji omrijanoji literaturnoji “Nobelivky”.

Pro ce vse – a takož pro bezmir inšych zasadnyčych rečej – v rozmovi z Oksanoju Zabužko. Siohodni my proponujemo vam peršu častynu dovhoho, ale važlyvoho intervju z pyśmennyceju. Druhu častynu bude opublikovano nastupnoho ponedilka – 12 žovtnia.

MG_7831111

– Oksano Stefanivno, neščodavno Vam vypovnylosia 55 rokiv – serjoznyj juvilej. Pro ščo Vam dumajeťsia siohodni, jakiś promižni pidsumky pidbyly?

– Znajete, ostannimy rokamy, a nadto za čas vijny, intensyvnisť moho žyttia siahnula vže toho rivnia, koly jakoś perestaješ pomičaty svoji dni narodžennia – prosto nema na te času. Ta j ne tak ce važlyvo, jak zamolodu, koly šče ne miriaješ žyttia “etapamy” j períodamy.

Dva desiatky knyžok, iz nych kiľka tych, ščo točno mene perežyvuť, – ot vam i holovni “promižni pidsumky”, vse na vydu… A vse rešta šče “v procesi”, i daj, Bože, z tym usim uporatysia.

– Za toj rik Vy vtratyly bahatioch blyźkych liudej: peredovsim ce mama, ale takož i Jevhen Sverstiuk, i Leonid Pliušč. Ja chotiv by počaty našu rozmovu same z Leonida Pliušča. Kym vin buv dlia Vas? Vydajeťsia, ščo vuźke humanitarne kolo svidome joho istynnoho masštabu, ale dlia šyrokoho zahalu joho prosto ne isnuje. Takyj sobi “pidzemnyj klasyk”.

– Use pravyľno. I v nas takych bahato: Ševeliov tež tryvalyj čas buv “pidzemnym” klasykom, i na paľciach možna bulo pereličyty humanitarijiv, jaki znaly j rozumily, chto vin. A potim, bačyte, jak harno vyjšlo: spočatku ja vydala svoje z nym lystuvannia, pryjichala do Charkova j rozkazala samym charkivjanam pro nioho, a vže pislia počavsia ruch hromady za všanuvannia zemliaka, a vže z otijeji istoriji z memorijaľnoju doškoju (u 2013-mu roci v Charkovi došku bulo znyščeno, – red.) vsia Ukrajina dovidujeťsia, chto takyj buv Ševeliov.

I pid ce dilo “Folio” vydalo joho spohady, esejistyku, pišla kupa perevydań, ocyfrovka v interneti. I ot uže siohodni vsi biľš-menš osvičeni liudy pro nioho znajuť. Choča po dvadciatomu stolittiu takych postatej nazbyrajeťsia šče čymalo.

A ščo stosujeťsia Pliušča: vychodylo kiľka joho knyžok, takož ne nadto pomičenych, choča peršym, chto zdijsnyv revoliuciju v ševčenkoznavstvi, zastosuvavšy do “Kobzaria” zachidni metodolohiji, buv taky vin – uže na emigraciji, odnočasno z Hrabovyčem, a sama ideja pervisno naležala Stusu, tobto porodžena bula intelektuaľnym seredovyščem kyjivśkych šistdesiatnykiv, iz jakoho do spravžnioji tvorčoji zrilosti, vlasne, tiľky Pliušč i dijšov – same zavdiaky emigraciji…

Jak na mene, joho knyha pro Chvyliovoho, “Joho tajemnycia”, je najkraščym analizom prozy pyśmennyka. Ce mij uliublenyj žanr – avtorśka “mandrivka po tekstu”, najkrašča antyteza do našoho zasušenoho i nudnoho literaturoznavstva.

V odyn riad iz nym jak literaturoznavcem ja možu postavyty chiba zovsim uže zabutu kyjanku Majju Kahanśku: zhadaty choča b jiji spiľnu z Baar-Seloju porivniaľnu rozvidku pro Bulgakova j Iľfa z Petrovym “Master Hambs y Marharyta” – ce absoliutno perfektnyj tekstuaľnyj analiz z prekrasnym vidčuttiam samoji literaturnoji faktury.

Kahanśka, do reči, “podaruvala” nam i ukrajinomovnoho Leonida Kyseliova, vysviatyla joho “na ukrajincia”, tak by movyty. Cijeji storony ukrajinśkoho šistdesiatnyctva, do reči, dosi ne pokazano – ščo tam buly liudy etnično neukrajinśkoho pochodžennia, chto, jak u dobu Rozstrilianoho Vidrodžennia, “korenizuvavsia” v “kuľturni ukrajinci” zi svidomoho vyboru.

Zhadajmo šče i Nataliu Kuziakinu, avtorku prekrasnoji knyžky “Lesia Ukrajinka i Blok”, jaka žyttia poklala na povernennia kuľturi Mykoly Kuliša, jiji v 1970-ti tež vykynuly z Ukrajiny… Ce vse literaturoznavstvo odnoho kyjivśkoho kola, jakomu ne daly vidbutysia.

I tut lyše rozpač bere: jaku b kuľturu my maly, jakby vony vsi tut zalyšylysia, neposadženi j nevbyti, i normaľno praciuvaly!

Tobto ce ota “krytyka vhliadu”, jak kazav Ševeliov, – na protyvahu “krytyci nahliadu”. I meni prosto po-čytaćkomu takoho strašenno brakuje.

Ja ž i sama speršu dovho namahalasia siužet “Notre Dame d`Ukraine” “prodaty” našym literaturoznavciam, ščob chtoś joho zamisť mene “rozpysav”, až poky Solomija Pavlyčko meni ne skazala, aby ja ne vyhaduvala durnyć i sidala pysaty sama. Ot i dovelosia samij.

A vzahali-to takoho rodu filologija – jak u Pliušča, jak u Kahanśkoji – ce šče j prosto choroša literatura. Ne tiľky “krytyka uvažnoho čytannia”, ale j ščoś biľše.

– Kolo joho zacikavleń dijsno bulo neozore?

– Bez sumnivu. Vin, napryklad, bahato rokiv – vlastyvo, desiatyliť, bo šče z 1960-ch – slidkuvav za otym usim povzučym rosijśkym jevrazijstvom-fašyzmom, stežyv za nabriakanniam i rozrostanniam toji puchlyny, vsima tymy Prochanovymy-Duhinymy-Limonovymy, na ščo “modni pacany j tiolky” – i, kajuś, ja v tomu čysli – prosto stenaly plečyma, vvažajučy dyvactvom: naviščo, movliav, vytračaty čas i syly na doslidžennia lajna! I chto siohodni vyjavyvsia pravyj?

Vin zavždy praciuvav na perechrestiach tych tem i problem, jaki siahaly najhlybše – mohly dlia svoho času, “na korotkij chvyli”, buty “ne v trendi”, ale na desiatylittia vyperedžaly svij čas. U cij samij kategoriji buv u Franciji Alen Bezanson, jakoho dovhyj čas nu heť nichto ne pomičav, a zaraz, koly Zachid zmušenyj “nanovo vidkryvaty” dlia sebe Rosiju, na nioho moliaťsia jak na providnu zirku.

Pliušč iz nym, miž inšym, pryjateliuvav. U nioho v tovaryšach i druziach chodyla cila kupa liudej, vin mav nadzvyčajnyj talant socijalizaciji: absoliutno vidkryta liudyna, jaka nikoly ne brechala. Nikoly. Absoliutnyj kremiń i tytanovyj moraľnyj steržeń. Ni kupyty, ni zihnuty.

V tij Dnipropetrovśkij psychušci (sud vidpravyv Leonida Pliušča na prymusove likuvannia v Dnipropetrovśku specpsychlikarniu, de vin znachodyvsia z 1973 po 1976 rik, – red.) joho b tupo vbyly, jakby joho družyna Tania ne pidniala b na veś svit buču, a vono jakraz ščaslyvo zbihlosia z rozkolom livoho ruchu u Franciji, koly holova tamtešnioji kompartiji Žorž Marše vyrišyv rvaty z Kremlem. A Leonid ž dovhyj čas buv perekonanym livym, marksystom, dijasporu našu, koly pryjichav, šokuvav svojeju priamoju zajavoju z poroha: “Ja – marksyst!”.

Skandal na veś svit: v SRSR spravžnij marksyzm (toj, ščo “evro-“) – inakodumstvo! I vsia cia sytuacija bula toju peršoju lastivkoju, z jakoji počalasia zmina v Evropi polityčnoho pejzažu – tamtešnij robitnyčyj ruch stav vychodyty z-pid kontroliu Moskvy.

Jakby chtoś iz našych doslidnykiv zaraz userjoz zajniavsia joho archivom, to vsia intelektuaľna j polityčna istorija druhoji polovyny XX stolittia vidkrylaś by nam u zovsim nespodivanomu svitli.

A osobysto dlia mene vin buv šče j mojim ostannim “implied reader” – z tych, komu peršomu (krim rodyny) šleš na sud napysane, bo točno znaješ, ščo ce bude ocinka “za hamburźkym rachunkom”. Z joho smertiu takych čytačiv u mene biľše ne lyšylosia.

– Takoho masštabu u nas nyni šče zalyšylyś osobystosti?

– U nas bulo take tiažke pivriččia, koly odyn za odnym vidchodyly tytany: tut i Sverstiuk, i Šabatura, i Soroka… Ja vtratyla mamu. Jakyjś takyj velykyj ischod. Usi ti, v čyjij prysutnosti chotilosia staratysia, tiahtysia – “vidpovidaty rivniu”.

Ale ščo holovne – vony ne zdavalysia učyteliamy i nikoly v taku pozu ne stavaly. Vony buly radše staršymy druziamy. Ja ot i zaraz hovoriu “Lionia”, choča na “ty” my tak i ne perejšly. Ale na “pani” v tretij osobi vin mene dražnyv: “Pani ščoś take prydumaly”. I koly ce vse obvaliujeťsia, koly vony vsi naraz tak strimko vidchodiať, ty počynaješ vidčuvaty takyj poduv kosmičnoho cholodu, ekzystencijnoji samotnosti, bo “a kto že v lavke ostalsia”?

Tomu na ce pytannia ja zaraz nehotova vidpovisty, bo šče perebuvaju pid bryloju cijeji porožneči, jaka zvalylasia na mene z usvidomlenniam toho, ščo “staršych” ne lyšyloś – nichto mene biľše “ne prykryvaje”, teper ja “starša”. Oś ce i je reaľne počuttia syritstva – koly ty “staršyj” i za spynoju v tebe nikoho vže nema.

– Davajte perejdemo do takoji velykoji i aktuaľnoji temy, jak dekomunizacija. Vočevyď, skoro vidkryjuťsia archivy i my možemo diznatysia ščoś cilkom nespodivane pro našych “baťkiv naciji”, tych že šistdesiatnykiv. Bude bahato rozčaruvań, čy vže nema koho dyskredytuvaty – vony sami ce uspišno zrobyly?

– Koho ž tut dyskredytuvaty? Jakščo vy pro “oficijnyj”, iz časiv “perestrojky” kanonizovanyj isteblišment, jakyj vy vyvčaly v školi, to svojim movčanniam vony sami davno vse zrobyly. Prodovžyly viku “radianśkomu naratyvu” – URSR-ivśkomu. Odynyci ščoś sprobuvaly pereosmyslyty, jak Pavlyčko, ščo napysav “Pokajanni psalmy”, i choč vony ne nadto pokajanni, ale sproba bula. Ale pravdy pro svoju dobu nichto z nych tak i ne rozpoviv.

– Koly vony maly ce zrobyty?

– Nu, ce buv jichnij “ekzystencijnyj obovjazok”, i pered krajinoju tež, – vidrazu na počatku nezaležnosti ce vse prohovoryty. Pro jichni strategiji spivisnuvannia z režymom, pro todišni praktyky j obstavyny. A v tych, chto vchodyv do isteblišmentu, – pro spivisnuvannia z KGB. A jakraz iz cioho prošarku bahato chto j dosi naviť svoji povni bíografiji ne opryliudnyv.

U pidsumku 1970-1980-ti v nas lyšylysia najzakrytišoju “biloju pliamoju”, poverch jakoji rosijśka propaganda nam spivala svoji “pesny o hlavnom” – a ukrajinśkoji istoriji toho períodu tak i ne majemo.

Najkraščym “portretom doby”, do pobutovych detalej vkliučno, vse šče lyšajuťsia “Liudy ne zi strachu” Svitlany Kyryčenko, ale ce vse-taky “mikroistorija” – z točky zoru odnoji simji.

Harni spohady “Homo Feriens” u Iryny Žylenko – i literaturno harni, i jak cinnyj istoryčnyj dokument. Miž inšym, u časy mojeji molodosti v modi buv podil na “žylenkivok” i “kostenkivok” – zvisno, nadumanyj i štučnyj, take sobi kolonijaľne kopijuvannia metropolijaľnoho vzircia, “nazadnyctvo”, jak kazav Chvyliovyj: raz u Moskvi je “achmatovky” i “cvietajevky”, to i v nas ščoś podibne maje buty. Durnycia, zvyčajno, ale mene, v usiakomu razi, vidnosyly do “žylenkivok”, i ja ne opyralaś.

Ja dijsno nižno liubliu jiji liryku, otu duže čuttievo vypysanu “interjernisť”, ihraškovu urbannisť, predmetne tvorennia svoho mini-prostoru – te, ščo zhodom ja vidšukala i v Syľviji Platt, tiľky v toji vono vse nabahato tragičniše, a v Žylenko je jakaś povitriana lehkisť, ihrova… Tobto te, ščo vona mohla robyty v ramkach vidvedenoho pyśmennykovi kolonijaľnoji literatury v radianśkych umovach, vona robyla duže dobre. Dumaju, ce zalyšyťsia.

Bačyte – žinky j tut vyjavylysia vidvažnišymy, bo, poza nymy, česni spohady napysaly tiľky ti, chto vidsydiv. Prekrasni spohady u Vasylia Lisovoho, tam dijsno vydno istoriju liudyny v pejzaži epochy, – tak samo, jak i u Lioni Pliušča v joho “U karnavali istoriji”. Tam tež je šliach, je istorija pomylok i otrymanych urokiv, vydno rist osobystosti “kriź” systemu, jak travy kriź asfaľt, a same ce najvažlyviše zrozumity novym pokolinniam.

– Poliaky, jak na Vas, biľšoho v ciomu dosiahly? Tam šče bozna-koly bula knyha Jaceka Šnadlia, buv Kolakovśkyj.

– Znajete, i tam ne až tak dobre, i tut ne až tak zle. Ja ot pročytala ostanniu knyhu Zanussi “Strategie życia, Czyli jak zjeść ciastko i je mieć” i maju pislia neji superečlyvi počuttia. Ce vyhliadaje takoju sproboju, koly svit valyťsia, perekonaty sebe samoho, ščo ne vse tak pohano i ty šče dobre trymavsia. Ščob ne porušuvaty sobi na starisť duševnyj komfort.

Taka hra v chovanky z samym soboju, je cej trend sered poľśkych elit: movliav, use pohane bulo v mynulomu, ale ja (my) vsich peremih (peremohly), a teper žyttia prekrasne, Poľšča viľna, i vse jde na krašče v ciomu najkraščomu zi svitiv…

I vse ce pyšeťsia v 2014-mu roci (ce ja zaraz pro Zanussi)!.. Na tli takoji “dobroviľnoji korotkozorosti” tym biľše dražnyť moralizatorśkyj ton, jakyj naspravdi heť neobovjazkovo nevidlučnyj vid starosti. Meni poščastylo znaty bahatioch mudrych starykiv – jak Miloš, jak Ševeliov, i desiatky “bezimennych”, pro jakych ja šče ne napysala, – tož možete poviryty meni na slovo – ja znaju, ščo kažu.

– Miž inšym, u Sverstiuka takož buv dobriače moralizatorśkyj ton. I ce vidčutno vidštovchuvalo molodych. I mene takož.

– I daremno. Ot joho jakraz varto bulo sluchaty, v nioho nikoly ne bulo “dobroviľnoji korotkozorosti”. A ton u nioho, koly vin hovoryv publično, buv skoriše propovidnyćkyj, ale ce takyj typ obdarovannia – “liudyna katedry”, “amvona”. Jevhen Oleksandrovyč zavždy buv takyj, i zamolodu tež. Treba bulo blyžče joho znaty, ščob bačyty, skiľky v niomu ironiji, humoru, vnutrišnioji lehkosti… A propovidnyctvo – ce okremyj dar, nedarma vin u dytynstvi chotiv staty sviaščenykom. Šče odne nerealizovane poklykannia.

– Vy dopuskajete, ščo z vidkryttiam archiviv diznajetesia ščoś nepryjemne pro cych svojich blyźkych liudej, jak, napryklad, Herta Miuller diznalasia pro Oskara Pastiora, choča za joho žyttia i dopustyty ne mohla, ščo vin spivpraciuvav zi Štazi.

– Povirte, ščo poperedu v nas pryjemnych vidkryttiv značno biľše, niž nepryjemnych. On choča b spohady Nadiji Surovcovoji vziaty – vony absoliutno nepročytani, ale vony prosto-taky majuť buty naviť u škiľnij programi.

Cijeji vesny jich inscenizuvaly u Varšavi, v Poľśkomu Teatri, i ce bula spravžnia sensacija: takoji Ukrajiny – Ukrajiny staroji, “korinnoji” inteligenciji – poľśka publika raniše prosto ne znala. Ale j Ukrajina sebe takoju dosi šče ne znaje, vsia naša spadščyna, svoho času zatavrovana v SRSR jak “petliurivśka”, j dosi nedotorkana. Tož te, ščo maje vidbutysia revizija kanonu, – ce bezperečno.

– Ulitku Vy napysaly odnu duže hučnu stattiu: pro “budynok Bulhakova”, joho spravžnioho vlasnyka i pro te, jak do takych istorij uzahali slid stavytyś. Jakoju bula Vaša osnovna intencija: zrujnuvaty otoj “zamyrlyvyj” mit pro našoho-jichnioho Bulkahova, pokazaty, ščo “našoho” Bulhakova prosto nema – ščo chotily skazaty?

– Nu, počnimo z toho, ščo cej mit buv heť ne “zamyrlyvyj”, a taky, nikudy ne dinešsia, prynesenyj na čekistśkych bahnetach. Ščob dim Lystovnyčoho vsioho čerez pokolinnia, pry šče žyvych svidkach, mih povsiudno utverdytysia v masovij svidomosti jak “dim Bulhakova” i piv-Ukrajiny dosi virylo, niby to “rodynne hnizdo Bulhakovych”, treba bulo spočatku v 1919-mu roci rozstriliaty Lystovnyčoho – i na simdesiat rokiv zrobyty joho orvelivśkoju “neosoboju”, pro jaku naviť naščadky bojaťsia zhadaty vholos.

Tiľky za nezaležnosti potrochu počaly zhaduvaty, ta j to nesmilyvo, genetyčnyj strach u simjach represovanych – okrema tema. Naviť budynok joho roboty u Vinnyci, perlynu miśkoji architektury, prekrasnyj zrazok secesiji, dovhyj čas prypysuvaly inšomu avtoru.

Miž inšym, same zvidty, zi stalinśkych časiv – z pryvlasnennia majna rozstrilianych, u tomu čysli j duchovnoho – beruť počatky nynišnioji korupciji: čomu b ne vkrasty te, po ščo hospodari “vže ne pryjduť”? Maroderstvo – tak nazvav cej fenomen Leonid Pliušč.

Tomu mene ne na žart rozserdylo, ščo j dosi – na dvadciať četvertomu roci nezaležnosti, a holovne, na druhomu roci antykolonijaľnoji vijny – liudy z lehkym sercem možuť prodovžuvaty tyražuvaty ti sami kolonijaľni mity – napryklad, vypuskaty knyžku pid nazvoju “Dom Bulhakova”, choča ce z pohliadu istoriji kuľtury – absoliutnyj nonsens, bo istoryčni budynky v nezaležnych krajinach ne nazyvajuť imenamy kvartyrantiv, chaj jak zavhodno vidomych.

Navčimoś spočatku považaty pravo zakonnoji vlasnosti ta čuže žyttia, a todi vže možna bude j pro demokratiju hovoryty. Inakše znovu zberete toj samyj “avtomat Kalašnikova”. Tobto meni vzahali nezrozumilo, pro ščo tut možna dyskutuvaty – ” может, давайте еще обсудим, красть или не красть в гостях серебряные ложки?”

Dyskutuvaty, z mojeji točky zoru, možna chiba pro te, jak povernuty okradenomu Vasylevi Lystovnyčomu, posmertno peretvorenomu na karykaturnyj “personaž Bulhakova”, joho heť bezvidnosne do Bulhakova dobre imja – vydatnoho kyjanyna j architektora doby ukrajinśkoji secesiji.

Ot koly Kyjiv znatyme pro nioho tak samo, jak znajuť pro svojich vydatnych horodian u Vidni čy Varšavi, todi j možna bude hovoryty pro “zamyrennia”. Choč by aľbomčyk joho zacililych po Ukrajini sporud pidhotuvaty dlia počatku, čym ne dilo? Did joho dobriačyj šmat Podolu rozbuduvav, rodyna družyny – vzahali krasa, pro poľśkyj Kyjiv u nas znajuť šče menše, niž pro ukrajinśkyj, – vpered, do praci, jakščo vy spravdi sebe vvažajete istorykamy Kyjeva!

– Ne dumajete, ščo tut ščoś serjozniše projavylosia – ne prosto liubov do figury Bulhakova?

– Spravdi, neščodavni podiji v Muzeji rosijśkoho mystectva pokazaly, ščo problema hlybša, i ne v Bulhakovi tut syla. Tut uže ne mertvyj i opliovanyj Lystovnyčyj, a žyvyj i slavnyj, z ploti j krovi, naščadok Tereščenkiv, jaki piv-Kyjeva pobuduvaly, povernuvsia z Franciji, ščob zakonno “upimnutyś” za pamjať predkiv i istoryčne pravo ta spravedlyvisť. I ne restytucij, zavvažte, vymahajučy, a vsioho-to-navsioho – perejmenuvaty zasnovanyj joho rodynoju muzej na “Galereju Tereščenkiv”, tak, jak raniše Muzej zachidnoho j schidnoho mystectva bulo perejmenovano na Muzej Chanenkiv.

I ot vyjavliajeťsia, ščo je liudy, hotovi bytysia do piny z ust, aky levy, tiľky ščob ne dopustyty takoho perejmenuvannia! Pryčomu znyknennia z karty mista “zachidnoho j schidnoho muzeju” nikoho ne chvyliuvalo, a “rosijśkoho” – gvalt, ” трогать нє моги “! Jakyjś nenormaľno agresyvnyj cej mit “rosijśkoho Kyjeva” vychodyť – i zovsim ne bažaje myrytysia z istoryčnymy vlasnykamy mista.

A tym časom je cila hora “bilych pliam” u dvochsotlitnij istoriji rosijśkoho Kyjeva, ščo jich spravdi davno pora doslidyty bez vsiakych mitiv, česno j po sovisti, ale nichto čomuś ne pospišaje cioho robyty. I adresatamy mojeji statti buly, v peršu čerhu, naši rusysty, jaki na druhomu roci vijny vse nijak ne možuť “okstyťsia” – i prodovžujuť lyšatysia “oblasnymy” nosijamy kolonijaľnoho dyskursu z centrom u Moskvi, nemov jim porobleno.

Ce te, ščo ja pysala šče v “Notre Dame”: nam potribna narešti svoja, ukrajinśka rusystyka, ce bezumno važlyva dyscyplina, bo je kupa rečej, jaki pro rosijśku kuľturu znajuť lyše ukrajinci, i nichto inšyj jich za nas svitovi ne skaže.

Bo chto, napryklad, napyše pro Sergija Bierdiajeva, bez jakoho ne možna zrozumity Nikolaja Bierdiajeva, pro ščo toj sam u svojij avtobiografiji jasno j čitko kaže: vyrišaľnyj duchovnyj vplyv mav na mene mij brat?

I choč by odna duša z ciloji armiji mitonosciv “русского Киева” vserjoz zacikavylaś: a ščo ž to za brat takyj dolenosnyj buv? Rosijany cioho ne napyšuť, bo Sergij Berdiajev mav neščastia vvažaty sebe ukrajincem: pysav po-ukrajinśkomu, naležav do kyjivśkoji “Hromady”, buv aktyvnyj u Literaturno-artystyčnomu tovarystvi, družyv iz molodymy Kosačamy, v tomu čysli z Leseju Ukrajinkoju, – i vse ce vže visimdesiat rokiv nikomu v nas ne cikavo: ščo za čolovik buv, čym na brata-filosofa tak povplyvav?..

Oś ce j je – liutyj, začuchanyj provincijalizm: koly v Kyjevi tiľky “perešyvajuť” te, ščo v Moskvi nosiať.

– A sam Bulhakov: čy ne zdajeťsia Vam joho istorija dostotu tragičnoju? Ščoś štybu Tyčyny, ni?

– Švydše Dovženka, tut spravdi analogija povna. I “kompleks riznočyncia”, i ambiciji, i “ego”, i mstyvisť ščodo “kryvdnykiv”, i paternalizm, jakyj pryvodyť do družby z čekistamy, i ocia “боль” čerez te, ščo Stalin ne ocinyv poryvu – ce vse spiľne.

Oboje – avtory vydatnych kontrpropagandystśkych tvoriv, jaki radianśka propagandystśka mašyna pidchopyla j rozkrutyla, bo jij treba bulo za vsiaku cinu poboroty pamjať pro Kyjiv petliurivśkyj: Bulhakov u “Bilij gvardiji” stvoryv mit Kyjeva “bilogvardijśkoho”, Dovženko v “Arsenali” – Kyjeva “červonoho”. Oboje, za velykym rachunkom, služyly režymu: služyly i mučylysia. Ne pozazdryš na taku doliu.

I pro “Majstra i Marharytu” najkrašče, ščo ja čytala, ce jakraz ote zhaduvane doslidžennia Kahanśkoji j Baar-Sely – pislia nioho pytań ne lyšajeťsia. Prekrasnyj satyryčnyj roman, a ot linija z Chrystom – ce vže, vybačte, “dlia bidnych”.

Chto šukaje v literaturi spravdi hlybokych paralelej miž stalinizmom i jevanheľśkoju istorijeju, tomu krašče čytaty “Факультет ненужных вещей” Dombrovśkoho – tam ce zrobleno blyskuče, i ce reaľno odyn iz ostannich “velykych romaniv” u rosijśkij literaturi XX stolittia. A može, j vzahali ostannij.

– Jak Vy vyrišujete dlia sebe ciu koliziju: koly pyśmennyk, bez sumnivu, vydatnyj, ale v jakyjś moment staje “na bik zla”. Čytaty joho dali? V našomu siohodnišniomu konteksti ce strašenno aktuaľno, choča j inši pryklady je – toj že Handke.

– Handke, zvyčajno, vysokoklasnyj prozajik. Prynajmni buv. I todi, koly vin vliapavsia v otu skandaľnu istoriju z pidtrymkoju Miloševyča, moji avstrijśki kolegy vserjoz zapevnialy, ščo Handke schybnuvsia. Ale naviť jakščo schybnuvsia j spravdi zachvoriv dušeju – vse odno lyšajeťsia “Strach vorotaria pered odynadciatymetrovym”, a te “vid schybnutoho” – to vže “inša duša” pysala.

Jak skazav toj-taky Pilat, iže pysach – pysach: my ž ne vykynemo “Zamisť sonetiv i oktav” Tyčyny tomu, ščo čerez 13 rokiv potomu bula napysana “Partija vede”.

Ale siohodnišnich tekstiv Handke ja ne čytaju, i oś čomu: ja duže ne liubliu sposterihaty za liudśkym padinniam.

A u vypadku padinnia mytcia mene šče j zupyniaje ostrach pobačyty, jak otoj oselenyj u liudyni “červjak”, jak virus, praciuje na rozkladannia tekstu. Vyjidaje naviť chorošyj zadum zseredyny, jak jabluko. Ce strašenno nepryjemno sposterihaty, povirte. I – holovne – cioho ne schovaješ, ce zavždy vydno: spočatku vuźkomu kolu, a z časom i šyrokij publici.

Todi pro takoho avtora kažuť – “spysavsia”. Ale naspravdi to ne pyśmennyk “spysavsia”, to liudyna “zlamalaś” – i perestala buty nadijnoju “pidporkoju” dlia vlasnoho talantu. Oś ce te jedyne, čoho pyśmennykovi spravdi vart bojatysia.

– Oś-oś uže nazvuť ciohoričnoho nobelivśkoho laureata z literatury – na koho b Vy stavyly, koho volijete bačyty trijumfatorom?

– Pislia toho, jak torik švedśka publika, za rezuľtatamy opytuvannia “Aftonbladet”, vkliučyla mene v spysok nominantiv na “narodnoho Nobelia”, vsi čomuś počaly pytaty pro moji prognozy – tak, niby ja člen Nobelivśkoho komitetu! (usmichajeťsia, – red.).

Naspravdi ž rezuľtat jichnioho holosuvannia peredbačyty duže važko – skiľky vže raziv buvaly taki “nespodzianky”, jak u “rik Jelinek”, koly Komitet rozryvavsia miž dvoma “favorytamy”, i v pidsumku premiju prysudžuvaly doty “neprochidnomu” kandydatovi, za pryncypom “так не доставайся ж ты никому”.

Osobysto ja vbolivatymu za Nooteboma – ce odyn z mojich uliublenych sučasnych avtoriv, tych, nastiľky blyźkych “za grupoju krovi”, ščo koly tebe perekladajuť na jichniu movu, perša radisť – vid dumky, ščo teper i vin “zmože tebe pročytaty”! I meni zavždy bulo strach prykro, ščo nichto v nas joho jakoś “ne sviatkuje” – naviť čudesnyj “Pomynaľnyj deń”, perekladenyj na ukrajinśku šče bozna-koly, projšov nepomičenyj…

Ale odyn paleć trymatymu j za Kadare – dumaju, teper, koly evropejśkym elitam zaležyť na novij vyrozumilosti do “biženśkych” kuľtur, šansy albancia serjozno zrostuť. Nobeľ use-taky, ne zabuvajmo, premija ne v ostanniu čerhu polityčna (tak zvana “livaćka”), – a pyśmennyk iz Kadare dijsno preharnyj, tož čomu b i ni?

OBHOVORENNIA